Theo tư liệu trong sách “Hà Nội danh thắng và di tích tập 2”, đình Yên Thái còn có tên gọi là quán Linh Từ, tọa lạc tại số 8 ngõ Tạm Thương, giữa khu phố cổ thuộc phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Ngôi đình thờ Nguyên phi Ỷ Lan, một nữ nhân nổi bật trong lịch sử triều Lý. Bà từng hai lần buông rèm nhiếp chính, có những đóng góp quan trọng cho vương triều và được các thế hệ nhân dân tôn kính, phụng thờ, được dân gian tôn là Quốc mẫu.

Đình Yên Thái, ngõ Tạm Thương, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội - Nơi lưu dấu lịch sử về Nguyên phi Ỷ Lan.

Nguyên phi Ỷ Lan tên thật là Lê Thị Yến, (có tài liệu ghi Lê Thị Khiết), tuy các sách sử không ghi chép rõ về ngày sinh của bà, nhưng theo truyền thuyết trong dân gian, bà sinh ngày 7 tháng 3 năm Giáp Thân (1044), tại hương Thổ Lỗi, còn gọi là làng Sủi, xưa thuộc huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh, nay thuộc xã Gia Lâm, Hà Nội.

Sử cũ kể rằng, năm 1063, vua Lý Thánh Tông khi ấy đã 40 tuổi nhưng chưa có con trai nối dõi nên thân hành đi cầu tự. Trong một lần đến chùa Dâu (thuộc phường Trí Quả, TP Bắc Ninh ngày nay), trai gái, già trẻ các làng nô nức ra rước vua. Duy có một cô thôn nữ xinh đẹp của làng Sủi vẫn điềm nhiên hái dâu, xem việc ngự giá của vua không có quan hệ gì đến mình. Vua Lý Thánh Tông lấy làm lạ, bèn cho gọi người con gái đang đứng bên nương dâu ấy đến trước kiệu rồng để hỏi. Thấy nàng đối đáp linh hoạt, thông minh, lại xinh đẹp, đoan trang, vua rước nàng về cung Động Tiên thuộc phường Kim Cổ, huyện Thọ Xương và đặt tên là Ỷ Lan.

Cuộc gặp gỡ này đã làm thay đổi cuộc đời cô thôn nữ làng Sủi. Khi mới vào cung, bà được phong là Ỷ Lan phu nhân, sau khi hạ sinh hoàng tử Càn Đức (tức vua Lý Nhân Tông sau này), bà được phong là Ỷ Lan Thần phi. Đến năm 1068, sau khi sinh hoàng tử thứ 2, bà được gia phong là Ỷ Lan Nguyên phi, nghĩa là đứng đầu các phi, chỉ sau hoàng hậu Thượng Dương lúc bấy giờ.

Nguyên phi Ỷ Lan, nữ nhân có vai trò đặc biệt với triều Lý, được thờ tự tại đình Yên Thái, Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Không chỉ được nhà vua sủng ái, Ỷ Lan còn được biết đến bởi sự thông tuệ và khả năng trị quốc. Bà đã có nhiều chính sách đem lại ấm no, hạnh phúc, yên vui cho nhân dân Đại Việt. Bà cũng là người tinh thông Phật pháp và có những đóng góp to lớn trong việc mở mang, xây dựng chùa chiền. Trong cả hai lần buông rèm nhiếp chính, đức Nguyên phi Ỷ Lan đều hoàn thành sứ mệnh, được vua khen ngợi, các quan trong triều khâm phục, nhân dân quý trọng.

Năm 1069, khi vua Lý Thánh Tông thân chinh đánh Chiêm Thành, Ỷ Lan được giao trọng trách điều hành triều chính. Với khả năng lãnh đạo sắc bén, bà đã giúp đất nước vượt qua khó khăn, được nhân dân kính trọng gọi là Quan âm nhiếp chính.

Đến năm 1072, vua Lý Thánh Tông qua đời, thái tử Càn Đức Lý Nhân Tông mới 7 tuổi lên ngôi. Hoàng Thái hậu Ỷ Lan một lần nữa nhiếp chính, thay con điều hành triều đình. Bà đã thực hiện nhiều cải cách chính trị, củng cố kỷ cương, phát triển học thuật và giáo dục, góp phần xây dựng Đại Việt phồn thịnh và đặt nền móng cho thời kỳ cực thịnh của vương triều Lý.

Sử cũ chép lại rằng, khi được vua Lý Thánh Tông hỏi về việc trị quốc, bà đã trả lời rằng: “Muốn dân giàu nước mạnh, điều quan trọng là phải biết nghe lời can gián của đấng trung thần. Lời nói ngay nghe chướng tai nhưng có lợi cho việc làm. Thuốc đắng khó uống nhưng chữa được bệnh”.

Ban thờ Nguyên phi Ỷ Lan tại đình Yên Thái.

Khi thiên tai xảy ra, bà chủ động ban chiếu cứu đói, phát chẩn, miễn thuế và giảm sưu. Bà cũng đặc biệt chú trọng đến giáo dục, khuyến khích mở trường học và phổ biến Nho học, Phật học đến gần hơn với người dân. Với lòng mộ đạo sâu sắc, bà cho xây dựng hơn 100 ngôi chùa trên khắp cả nước, trong đó nổi bật là chùa Lạng Đợi Sơn, chùa Phật Tích, chùa Sùng Khánh. Những ngôi chùa này không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là trung tâm giáo dục và truyền bá đạo lý.

Ngày 25 tháng Bảy năm Đinh Dậu (1117), Nguyên phi Ỷ Lan mất, thi hài được hỏa táng theo nghi lễ nhà Phật. Vua dâng tên thụy là Phù Thánh Linh Nhân Hoàng Thái hậu, táng ở Thọ lăng Thiên Đức (Làng Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh ngày nay).

Từ một cô gái thôn quê, Ỷ Lan trở thành Nguyên phi, Hoàng Thái hậu. Dấu ấn của bà vì thế không chỉ nằm trong sử sách mà còn được lưu giữ qua những không gian thờ tự tại nhiều địa phương. Đình Yên Thái, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội là một trong số đó.

Theo các chuyên gia sử học, hiện nay chưa tìm được tư liệu nào ghi rõ chính xác năm xây dựng ngôi đình Yên Thái, nhưng căn cứ vào các đạo sắc phong có tại đình, sắc có niên đại sớm nhất là Cảnh Hưng thứ 14 (1753), sắc muộn nhất là năm Khải Định thứ 9 (1924), có thể đình Yên Thái được xây dựng trước đó hàng trăm năm.

Đình Yên Thái nơi chứa đựng những giá trị lịch sử.

Tương truyền, việc thờ Ỷ Lan tại đình Yên Thái có từ sau khi bà qua đời. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây trở thành không gian cộng đồng lưu giữ ký ức về vị Nguyên phi Hoàng Thái hậu.

Về kiến trúc, đình được xây dựng theo kiểu chữ Công, gồm 3 gian tiền đình, một gian ngoại cung nối với 3 gian hậu cung. Nghệ thuật kiến trúc tập trung ở hệ thống khung vì kèo với những mảng chạm nổi, chạm lộng mang đề tài tứ linh, rồng cuốn thủy. Bên trong đình còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như bia đá, chuông đồng, kiệu gỗ, hoành phi, câu đối, đại tự và đồ khí tự. Đặc biệt, các đạo sắc phong là những tư liệu quan trọng góp phần phản ánh lịch sử thờ phụng Nguyên phi Ỷ Lan tại di tích.

Đình từng được tu bổ vào năm Tự Đức thứ 10, tức năm 1857. Năm 1926, ngoại cung, hay còn gọi là ống muống, được làm thêm. Đến năm 2000, nhân dịp kỷ niệm 990 năm Thăng Long – Hà Nội, đình tiếp tục được tôn tạo. Không chỉ là nơi thờ tự một nhân vật lịch sử, đình Yên Thái còn là không gian để những câu chuyện về Nguyên phi Ỷ Lan được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hằng năm, lễ hội truyền thống đình Yên Thái được tổ chức từ ngày 15 đến 17 tháng Ba và từ ngày 23 đến 25 tháng Bảy âm lịch, gắn với ngày sinh và ngày hóa của Phù Thánh Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Các nghi thức rước, tế và những hoạt động trong phần hội góp phần giúp cộng đồng hôm nay hiểu hơn về lịch sử của di tích và nhân vật được thờ phụng.

Trên cả nước hiện có 72 nơi thờ Nguyên phi Ỷ Lan. Tại Hà Nội, bên cạnh đình Yên Thái còn có chùa Kim Cổ, đền làng Sủi, đền Dương Xá...

Với những giá trị văn hóa lịch sử, năm 1995 Đình Yên Thái đã được Bộ Văn hóa Thông tin, nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Với sự tôn nghiêm và vẻ đẹp tương xứng với nhân vật lịch sử Nguyên phi Ỷ Lan, di tích lịch sử cấp quốc gia Đình Yên Thái thực sự trở thành niềm tự hào của đất Thăng Long Hà Nội và trở thành điểm đến thu hút đông đảo khách tham quan.