Radio
Podcast
Multimedia
Theo các tư liệu lịch sử, Tiến sĩ Nguyễn Khả Trạc sinh năm 1598, tên thật là Nguyễn Văn Trạc, húy là Nền, còn gọi là Cù, tự Văn Trạc và Đơn Niệm, là người người xóm Thị, làng Mai Dịch, huyện Từ Liêm, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây (nay thuộc phường Từ Liêm, Hà Nội).
Các tư liệu đại chí, sử làng cho biết, dòng họ Nguyễn Khả có tiếng tăm nhất làng Mai Dịch xưa. Thời Hậu Lê và thời Nguyễn, tuy dân chưa đông nhưng dòng họ này đã có hai vị đỗ Tiến sĩ, 13 vị đỗ Hương cống thời Lê, 15 vị đỗ Sinh đồ, Tú tài nho học dưới triều Nguyễn.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, Nguyễn Văn Trạc sớm bộc lộ tư chất thông minh, khí chất hơn người. Được cha là Nguyễn Lân trực tiếp dạy dỗ, từ nhỏ ông đã am tường kinh sử, học vấn uyên thâm. Năm 24 tuổi, ông đã đỗ Quốc Tử Giám giám sinh, được tuyển vào thuyết giảng trong cung. Đến năm 1631, triều đình mở khoa thi, ở tuổi 33, ông tham gia kỳ thi đình lần đầu và đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân.
Sau khi thi đỗ, ông được triều đình tuyển bổ làm quan chức Cần chính sự lang Hải Dương - Đạo giám ngự sử. Đến năm 1634, Nguyễn Văn Trạc được thăng chức Mậu lâm lang đẳng xứ Nghệ An, Thanh hình Hiến sát sứ ty hiến sát.
Sách "Từ Liêm đăng khoa lục" cho biết, khi ở Nghệ An, ông đã thẳng tay trừng trị bọn tuần nha ở Biện Sơn làm nhiều điều hà nhũng, nên được triều đình và phủ chúa hết lòng khen ngợi. Trong suốt hơn 40 năm làm quan, Nguyễn Văn Trạc còn được thăng nhiều chức quan khác như Mậu lâm lang - Đề hình hiến sát Ngự sử (1539), sau đó, ông được phong Hoằng tín đại phu, Hộ bộ Hữu thị lang, tước Diễn Thọ bá, Lại bộ Tả thị lang vào làm việc trong phủ chúa. Thời gian này ông còn được cử làm Tham nghị quân vụ cùng với Thái Bảo Khê quận công Trịnh Trương đi đánh quân Nguyễn ở Đàng Trong. Lần Nam chinh này, ông đã có mưu kế hay khiến cho quân Bắc tránh khỏi những thiệt hại, tổn thất.
Do có nhiều đóng góp, năm 1657, Nguyễn Văn Trạc được phong tước hầu, đạo sắc phong của triều đình ban ghi rõ: “Sắc cho Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu, Lại Bộ Tả Thị lang, Diễn Thọ bá Trụ Quốc trung, làm trong phủ chúa có nhiều tài cán, tham gia chỉ hoạch cơ mưu, có công giữ cho quốc gia được yên, lại có ngôn luận giỏi, được triều đình bình xét thăng làm Ngự sử đài, tước Hầu Trụ Quốc Trung trật”.
Bên cạnh đó, do làm việc mẫn cán nên ông còn được vua Lê Thần Tông ban tặng chữ Khả. Do vậy tên gọi Nguyễn Văn Trạc được đổi thành Nguyễn Khả Trạc từ thời gian này.
Năm 1665, vì tuổi già sức yếu, Nguyễn Khả Trạc xin về trí sĩ. Nhà vua cấp ruộng cho ông ở trạm Mai Dịch để dưỡng già. Rời quan về quê, Nguyễn Khả Trạc vẫn tích cực làm nhiều việc công đức. Ông mở chợ, dựng bia, xây dựng hương ước phù hợp với thực tế địa phương, mở trường dạy học tại Mai Dịch và được nhân dân tôn kính.
Nguyễn Khả Trạc cũng rất chú trọng việc răn dạy con cháu. Ông đã làm đôi câu đối yêu cầu con cháu khắc vào gỗ để truyền mãi về sau: “Canh độc truyền gia vô biệt sảo/ Kiệm cần tu kỷ hữu dư năng” (Có nghĩa là: Sản xuất và đọc sách cần lưu truyền trong nhà không có gì bằng/ Chăm chỉ, tiết kiệm và chăm sửa mình thì mới có thể khá được).
Ngày mùng 9 tháng Tám năm Dương Đức thứ 2 (1672), Liêm Quận Công Nguyễn Khả Trạc mất, thọ 75 tuổi. Được tin, triều đình vô cùng thương tiếc, vua Lê ban sắc gia tặng Hộ bộ Thượng thư. Đạo sắc viết: "Sắc cho Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu, bồi tụng Công bộ Thượng thư Liêm Quận Công, trí sĩ Thượng trụ Quốc thượng giao Nguyễn Khả Trạc, làm bồi thị đã lâu, làm nhiều chức trong phủ hoài trấn, nhiều lần lĩnh trách nhiệm dẹp trừ giặc có công lao. Nay nghe tin (qua đời) lòng thương xót, từng ban sắc. Nay lại tặng Hộ Bộ Thượng thư, tước Liêm Quận Công. Vậy ban sắc, ngày 27 tháng 11 năm Dương Đức thứ 2 (1672)".
Hiện nay, ở nhà thờ họ vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá như chiếc đòn võng, kiệu ông về làng vinh quy bái tổ, lễ tạ cha mẹ, 14 đạo sắc phong và bức hoành phi Liêm Quận Công. Nhà thờ Nguyễn Khả Trạc đã được Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ VH-TT&DL) xếp hạng Di tích lịch sử lưu niệm danh nhân vào năm 1995.
Ghi nhớ công ơn của Liêm Quận Công Nguyễn Khả Trạc, người dân làng Mai Dịch xưa đã tôn ông làm hậu thần, thể hiện lòng tri ân sâu sắc và phối thờ cùng với Đức Thượng đẳng Lý Phật Tử tại đình Mai Dịch, tọa lạc tại số 16 phố Hồ Tùng Mậu, Hà Nội. Đặc biệt trong ngôn ngữ giao tiếp, người dân Mai Dịch kiêng dùng chữ Trạc để kiêng húy của vị Hậu thần. Hàng năm, vào ngày 12 tháng 2 âm lịch, lễ hội truyền thống được tổ chức tại đình, thu hút đông đảo du khách và người dân tham gia.
Liêm Quận Công Nguyễn Khả Trạc không chỉ là một vị quan tài đức vẹn toàn dưới triều Lê, mà còn là biểu tượng của lòng trung nghĩa và tinh thần cống hiến vì dân, vì nước. Dẫu thời gian đã trôi qua, nhưng những đóng góp của ông vẫn được hậu thế khắc ghi, trở thành niềm tự hào của bao thế hệ.
