Sửa Luật Đất đai: Khơi thông nguồn lực, tránh phát sinh thủ tục

Sáng ngày 19/8, Quốc hội khóa XVI tiếp tục chương trình kỳ họp không thường lệ thứ nhất, nghe Tờ trình và Báo cáo ý kiến về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Chiều cùng ngày, các đại biểu thảo luận tại tổ về dự án luật này. Các ý kiến đại biểu tập trung vào yêu cầu đổi mới quản lý đất đai, tháo gỡ điểm nghẽn về quy hoạch, thu hồi đất, giá đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phân cấp, phân quyền.

Trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, sau gần 2 năm thi hành, Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn đã tạo chuyển biến trong hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất. Tuy nhiên, thực tiễn cũng phát sinh những khó khăn, vướng mắc. Một số quy định chưa đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và các luật mới được sửa đổi, bổ sung cũng như một số nghị quyết được ban hành để tháo gỡ khó khăn trong quá trình thực hiện mới chỉ mang tính tạm thời. Trong khi đó, yêu cầu phát triển kinh tế tư nhân, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền và hoàn thiện thể chế đang đặt ra những yêu cầu mới đối với chính sách đất đai.

Do vậy, việc sửa đổi Luật lần này hướng tới 3 mục tiêu lớn: thể chế hóa đầy đủ các chủ trương mới; giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực đất đai; đồng thời xây dựng mô hình quản lý hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả thông qua phân cấp, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Theo Báo cáo tóm tắt ý kiến về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Ngọc Bảo trình bày nêu rõ, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành với sự cần thiết, cấp bách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Tuy nhiên, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị lần sửa đổi này phải tạo ra những đổi mới thực chất, đáp ứng yêu cầu “chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị hiện đại về đất đai”.

Sửa Luật Đất đai phải đồng bộ với đầu tư, ngân sách, thuế

Trong phiên thảo luận tại tổ 11, Thủ tướng Lê Minh Hưng đánh giá cao các ý kiến thảo luận sâu sắc, toàn diện của đại biểu đối với định hướng sửa đổi Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản. Theo Thủ tướng, tinh thần chung là Quốc hội và Chính phủ tiếp tục đồng hành trong quá trình hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng kiến tạo phát triển.

“Xử lý những điểm nghẽn là một chuyện, nhưng phải kiến tạo cho giai đoạn phát triển mới” -Thủ tướng nhấn mạnh và cho rằng việc sửa đổi ba luật quan trọng này cũng phải được đặt trong tinh thần đó.

Thủ tướng nhấn mạnh, Nghị quyết 21 đặt ra những định hướng lớn, không chỉ giới hạn ở việc sửa Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản. Vì vậy, những luật có tác động hoặc liên quan trực tiếp đến các định hướng này cũng phải được rà soát, sửa đổi đồng bộ. Theo Thủ tướng, nhiều vấn đề liên quan đến tài chính đất đai không thể quy định cụ thể hết trong Luật Đất đai, Luật Nhà ở hay Luật Kinh doanh bất động sản mà phải được xử lý trong các luật về thuế. Các vấn đề như giá đất, điều tiết phần chênh lệch địa tô, hay cơ chế tài chính để khuyến khích đưa đất vào sản xuất, sử dụng, không để đất bỏ hoang, đều cần được nghiên cứu bổ sung trong quá trình sửa đổi các luật thuế…

Đề cập những vấn đề lớn trong sửa đổi Luật Đất đai, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Theo tinh thần Nghị quyết 21 của Trung ương, cần giảm bớt các tầng nấc quy hoạch, tiến tới trong phạm vi địa phương chỉ còn một quy hoạch và một kế hoạch sử dụng đất. Hiện nay, hệ thống quy hoạch gồm quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch đô thị và nông thôn, các quy hoạch ngành, quy hoạch thuộc thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương. Việc tích hợp các loại quy hoạch sẽ tạo thuận lợi cho địa phương trong tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, Thủ tướng lưu ý phải đồng thời xây dựng cơ chế, tiêu chí và điều kiện thật chặt chẽ, không để xảy ra tình trạng tự ý điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, làm thay đổi mục tiêu sử dụng đất. Mặt khác, quy định pháp luật cũng không thể quá cứng nhắc, bởi thực tiễn phát triển luôn đặt ra những yêu cầu mới.

Quy hoạch đất: Không biến kế hoạch thành một thủ tục mới

Trong lĩnh vực quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và phân loại đất, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị tiếp tục nghiên cứu theo hướng đổi mới mạnh mẽ. Theo đó, chỉ nên phân loại và quản lý theo chỉ tiêu đối với những loại đất thực sự cần thiết như đất trồng lúa, đất rừng, đất quốc phòng, đất an ninh. Với các loại đất còn lại, có thể chuyển sang quản lý theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội thay vì áp dụng cứng các chỉ tiêu sử dụng đất.

Đáng chú ý, kế hoạch sử dụng đất cấp xã cần được thiết kế đơn giản, rõ nội dung, không chồng lấn với các quy hoạch khác và không làm phát sinh thủ tục hành chính. Theo cơ quan thẩm tra, kế hoạch sử dụng đất phải đúng bản chất là công cụ tổng hợp nhu cầu sử dụng đất, không trở thành “một hình thức khác của quy hoạch”, cũng không tiếp tục “chẻ nhỏ” các chỉ tiêu đã được xác định ở cấp quy hoạch. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ khái niệm “quy hoạch thống nhất của đơn vị hành chính cấp tỉnh”, xác định đây là quy hoạch mới hay thay thế các quy hoạch hiện hành, đồng thời làm rõ phương pháp tích hợp quy hoạch để bảo đảm tính khả thi.

Thu hồi đất: Phải xác định rõ trường hợp “thật cần thiết”

Một trong những nội dung được các đại biểu đặc biệt lưu ý là quy định về thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Nhiều đại biểu cho rằng một số trường hợp được quy định trong dự thảo chưa thể hiện rõ và thuyết phục về tính chất “thật cần thiết” theo yêu cầu của Hiến pháp. Do đó, đề nghị cơ qua soạn thảo cần làm rõ sự cần thiết, căn cứ và tiêu chí đề xuất các trường hợp thu hồi đất đối với những dự án đầu tư kinh doanh mới được bổ sung; đồng thời quy định rõ tiêu chí xác định dự án thuộc phạm vi Nhà nước thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tổng kết việc thực hiện các cơ chế đặc thù tại Nghị quyết 254/2025/QH15 để đánh giá nội dung nào cần luật hóa, trở thành cơ chế chính thức áp dụng trên phạm vi cả nước. Cùng với đó là yêu cầu rà soát kỹ những trường hợp cho phép thu hồi đất trước khi hoàn thành phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc trước khi hoàn thành bố trí tái định cư.

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (ĐBQH thành phố Cần Thơ) cho rằng trình tự, thủ tục thu hồi đất là nội dung có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân nên những vấn đề cốt lõi cần được quy định ngay trong Luật. Theo đại biểu, tối thiểu phải làm rõ nội dung và thời hạn thông báo thu hồi đất; trách nhiệm ghi nhận hiện trạng sử dụng đất và tài sản tại thời điểm thông báo; nguyên tắc công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; quyền góp ý và trách nhiệm giải trình; thời hạn chi trả bồi thường, hỗ trợ; điều kiện thực hiện kiểm đếm bắt buộc, cưỡng chế kiểm đếm và cưỡng chế thu hồi đất. Các nội dung kỹ thuật có thể giao Chính phủ quy định chi tiết, nhưng quyền của người dân và trách nhiệm cốt lõi của cơ quan nhà nước cần được thể hiện trong Luật.

Giá đất: Minh bạch để bảo đảm quyền lợi người dân

Về tài chính đất đai và giá đất, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục nghiên cứu cơ chế xác định giá đất cho sản xuất, kinh doanh theo hướng hợp lý, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, thúc đẩy đầu tư, phát triển doanh nghiệp và tạo việc làm. Cơ chế giá đất vừa phải bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước, vừa tạo điều kiện huy động nguồn lực đất đai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Cơ quan thẩm tra đề nghị quy định rõ, khả thi về bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất và các tỷ lệ liên quan, theo hướng có thể điều chỉnh tăng hoặc giảm phù hợp với mục tiêu phát triển trong từng thời kỳ.

Đại biểu Tạ Thị Yên (ĐBQH tỉnh Điện Biên) đồng tình với hướng xác định giá đất dựa trên dữ liệu, phương pháp khoa học, công khai, minh bạch. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý cần tách bạch mục tiêu xác định giá đất phục vụ nghĩa vụ tài chính với xác định mức bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Theo đại biểu Tạ Thị Yên, một bên là xác định nghĩa vụ tài chính, một bên là bảo đảm quyền lợi và ổn định đời sống của người bị thu hồi đất. Vì vậy, không thể để việc giảm chi phí đầu vào làm ảnh hưởng không hợp lý đến mức bồi thường của người dân.

“Nhiều khi người dân băn khoăn không chỉ vì mức giá cao hay thấp, mà vì chưa rõ cơ quan nhà nước dựa vào căn cứ nào để xác định mức giá đó” - đại biểu Tạ Thị Yên nhấn mạnh.

Phân cấp mạnh nhưng phải đi cùng nguồn lực

Một yêu cầu xuyên suốt trong định hướng sửa đổi Luật Đất đai là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Góp ý về thẩm quyền quản lý nhà nước về đất đai, theo đại biểu Tô Ái Vang (ĐBQH thành phố Cần Thơ) cần lựa chọn phương án giao cho UBND cấp xã quyết định một số nội dung trực tiếp liên quan đến cá nhân, cộng đồng dân cư như thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất.

“Cấp xã là cấp gần dân, nắm rõ hơn nguồn gốc và hiện trạng sử dụng đất, do đó việc phân cấp phù hợp có thể rút ngắn quy trình, tạo thuận lợi cho người dân.”- Đại biểu Tô Ái Vang nhận định.

Chính sách hỗ trợ phải đủ sức bảo đảm sinh kế

Về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với các trường hợp đặc biệt, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (ĐBQH TP Cần Thơ) đề nghị bổ sung những trường hợp phải di dời cộng đồng dân cư do sạt lở, sụt lún, ngập lụt, xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu vào nhóm được áp dụng chính sách đặc thù. Đại biểu cũng đề nghị có khung xử lý thống nhất đối với đất sử dụng ổn định, lâu đời, không tranh chấp, có nguồn gốc rõ nhưng thiếu giấy tờ; đồng thời quy định cụ thể các nhóm chi phí đầu tư vào đất như san lấp, cải tạo, lên liếp, đào ao, bờ bao, thủy lợi nội đồng, tưới tiêu...

Đối với chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, đại biểu cho rằng quy định hiện nay còn khái quát, trong khi tác động của việc thu hồi đất không chỉ liên quan đến chỗ ở mà còn đến việc làm, thu nhập và sinh kế. Do đó, Chính phủ cần quy định chính sách hỗ trợ cơ bản; UBND cấp tỉnh căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội, đặc điểm địa phương và tính chất từng nhóm dự án để quy định biện pháp, mức hỗ trợ phù hợp; cơ quan có thẩm quyền quyết định mức hỗ trợ cụ thể đối với từng dự án.Cách tiếp cận này vừa bảo đảm chính sách chung thống nhất của Trung ương, vừa tạo dư địa cho địa phương xử lý những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, đồng thời cụ thể hóa tinh thần phân cấp gắn với trách nhiệm.

Đất đai liên quan trực tiếp đến quyền tài sản, nơi ở, sinh kế và cuộc sống lâu dài của người dân. Vì vậy, phân cấp phải đi cùng nguồn lực; cải cách thủ tục phải đi cùng chuyển đổi số; khơi thông nguồn lực phải đi cùng minh bạch và kiểm soát quyền lực. Đây cũng là điều kiện để đất đai thực sự trở thành nguồn lực chiến lược, đóng góp hiệu quả hơn cho tăng trưởng và phát triển bền vững./