Chiều 21/10, tại Hà Nội, Bộ Quốc phòng tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm và tiến bộ khoa học, công nghệ trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN”, với sự tham dự của 22 đại biểu quốc tế thuộc Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam, Ủy ban Quốc tế về Người mất tích và Đại học Georgia (Hoa Kỳ); cùng đại diện các cơ quan thuộc Bộ Quốc phòng và các bộ, ngành và tổ chức liên quan của Việt Nam.

Sự kiện có sự tham dự của Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng ban chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; Bà Jennifer Wicks McNamara, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Hợp chúng quốc Hoa Kỳ tại Việt Nam; Trung tướng Trương Mạnh Dũng, Phó Tổng tham mưu trưởng QĐND Việt Nam cùng đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước.

ADN giống như “ngôi sao của hy vọng” dẫn đường. Nhưng, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ hoàn toàn không phải là câu chuyện của một phòng xét nghiệm ADN, mà là một chuỗi liên kết, chỉ cần một mắt xích không bảo đảm chất lượng, cả hành trình trở về với chính xác danh tính của các liệt sĩ có thể bị ảnh hưởng.

Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng khẳng định: Xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là quá trình gồm nhiều khâu liên quan chặt chẽ với nhau, từ tìm kiếm, quy tập, lập hồ sơ, lấy mẫu, bảo quản, xét nghiệm đến quản lý dữ liệu, đối sánh và xác định danh tính. Vì vậy, cùng với việc tiếp cận công nghệ xét nghiệm mới, cần quan tâm đầy đủ đến tổ chức thực hiện, chất lượng từng khâu và sự phối hợp trong toàn bộ quá trình.

Bởi thế, các lực lượng dù trên thực địa hay trong các phòng xét nghiệm đều phải vừa khẩn trương, vừa đảm bảo nghiêm ngặt tính khoa học, chặt chẽ, tất cả vì độ tin cậy cao nhất của kết quả xác định danh tính.

Hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm và tiến bộ khoa học, công nghệ trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN”
Hội thảo khoa học quốc tế “Kinh nghiệm và tiến bộ khoa học, công nghệ trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN”

Tại hội thảo, các chuyên gia trong nước và quốc tế đã tập trung trao đổi kinh nghiệm tổ chức hệ thống xác định danh tính; phương pháp bảo quản mẫu ADN lâu dài; khả năng ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới đối với những mẫu hài cốt suy thoái, hàm lượng ADN thấp; quản lý chất lượng phòng xét nghiệm; chuẩn hóa, lưu trữ, kết nối và đối sánh dữ liệu…

Một trong những báo cáo khoa học nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là phương pháp tiếp cận tổng hợp trong lấy mẫu hài cốt người ở các trường hợp mộ tập thể và hài cốt lẫn. Diễn giả nhấn mạnh: phải tránh hậu quả của việc thu hồi kém chất lượng dẫn tới trộn lẫn hài cốt cũng như mất mối liên hệ của các vật chứng hay thông tin hữu ích khác. Do đó, không thể thực hiện quy tập hài cốt trong các mộ tập thể với tâm lý rằng cứ khai quật toàn bộ rồi sẽ tiến hành phân loại, sắp xếp từng bộ hài cốt sau. Quy trình cần thực hiện là: chụp ảnh trước khi lấy mẫu - an toàn khi cắt mẫu - và chụp ảnh sau khi lấy mẫu.

"Chúng ta phải xác định rõ rằng quy tập hài cốt, về bản chất, đó là một quá trình mang tính phá hủy hiện trường, không thể lặp lại. Một khi chúng ta lấy một hiện vật gì đó hoặc hài cốt của một ai đó lên khỏi mặt đất, chúng ta sẽ không thể lặp lại điều đó. Vì vậy chúng ta cần làm đúng ngay hành động đầu tiên".-Bà SOREN BLAU, Trưởng Bộ phận Khảo cổ học và Nhân chủng học pháp lý, Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (Hoa Kỳ) nhấn mạnh.

Các nhà khoa học cũng phân tích sâu về 2 công nghệ xét nghiệm ADN chính trong “Chiến dịch 500 ngày đêm” là ADN ty thể và ADN nhân. Theo đó, ADN ty thể bền vững hơn ADN nhân, có khả năng thu hồi thành công cao hơn trên mẫu xương phân hủy nặng. Tuy nhiên, ADN ty thể có khả năng phân biệt cá thể thấp, dễ trùng khớp giữa nhiều người không có quan hệ huyết thống gần, và chỉ truy được theo dòng mẹ, không xác định được quan hệ theo dòng cha. Kết quả xét nghiệm ADN ty thể chủ yếu mang tính hỗ trợ, thường phải kết hợp với thông tin thực chứng là đơn vị, thời gian - địa điểm hy sinh. Trong khi đó, xét nghiệm ADN nhân là công nghệ mới có độ chính xác cao hơn, giảm nguy cơ trùng khớp ngẫu nhiên, có thể nhận dạng cá thể tốt hơn. Dù vậy, công nghệ này yêu cầu trang thiết bị hiện đại, chi phí cao hơn.

Tiến sĩ THOMAS PARSONS, Cố vấn khoa học cấp cao, Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (Hoa Kỳ) cho biết: "Cuối cùng thì khoa học đã bắt kịp với những thách thức về số lượng người cần xác định danh tính rất lớn tại Việt Nam, cùng với đó là tình trạng DNA bị phân hủy rất nghiêm trọng. Công nghệ xét nghiệm ADN nhân còn có thể phân lập được lượng lớn DNA của vi sinh vật, DNA vi khuẩn, DNA nấm… có mặt trong các mẫu xương đã bị phân hủy nặng".

Hội thảo cũng là một trong những hoạt động hỗ trợ thiết thực của Hoa Kỳ phù hợp với nhu cầu, ưu tiên của Việt Nam trong chiến dịch "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh giữa Việt Nam và Hoa Kỳ chính là cây cầu bắc qua quá khứ, để chữa lành những vết thương mà chiến tranh để lại.

"Cam kết của chúng tôi rất đơn giản: trở thành một đối tác đáng tin cậy, tăng cường năng lực cho Việt Nam, hỗ trợ các mục tiêu xác định danh tính của Việt Nam và mang lại câu trả lời cho nhiều gia đình hơn nữa… Mỗi một trường hợp xác định được danh tính là một thành tựu khoa học. Nhưng quan trọng hơn, đó là một con người cuối cùng cũng được trở về nhà". Bà JENNIFER WICKS MCNAMARA, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Hợp chúng quốc Hoa Kỳ tại Việt Nam khẳng định.

Trước đó, trong cuộc trao đổi, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu đề nghị bà Đại sứ tiếp tục quan tâm, hỗ trợ kết nối các cơ quan, đối tác Hoa Kỳ với Bộ Quốc phòng Việt Nam; thúc đẩy phối hợp trong khuôn khổ Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh, phù hợp với các ưu tiên của Việt Nam. Đại sứ khẳng định, trên cương vị của mình, sẽ nỗ lực để đóng góp thiết thực cho quan hệ hợp tác Hoa Kỳ - Việt Nam, trong đó có lĩnh vực khắc phục hậu quả chiến tranh.