Những dòng sông không chảy
Trong nhịp sống đô thị hóa nhanh chóng, nhiều con sông từng gắn bó mật thiết với đời sống cư dân như sông Nhuệ, sông Đáy, sông Ngũ Huyện Khê hay Bắc Hưng Hải thì nay đang dần trở thành những “dòng sông chết”. Thực trạng ô nhiễm nặng nề không chỉ là nỗi đau về môi trường mà còn là thách thức lớn cho sự phát triển bền vững của Thủ đô và các tỉnh lân cận.
Theo kết quả rà soát, đánh giá tình trạng ô nhiễm nguồn nước tại một số dòng sông lớn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, điểm nóng nhất về ô nhiễm chất lượng nước cũng chính là ở những khu vực này. Rác thải sinh hoạt cùng vật liệu xây dựng như gạch vữa, túi nilon, cốc nhựa, vỏ thực phẩm, chất thải làng nghề… rải rác khắp nơi. Hệ thống trạm bơm và các đường ống dẫn nước thải trực tiếp vào sông gây ra tình trạng ô nhiễm trong nhiều năm qua.
GS.TS Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu cấp thoát nước và môi trường, Hội Cấp - Thoát nước Việt Nam cho biết: Sông Nhuệ, sông Đáy, sông Ngũ Huyện Khê hay Bắc Hưng Hải nằm ở khu vực trọng điểm phát triển kinh tế xã hội ở phía Bắc gồm các tỉnh Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh, Thành phố Hà Nội và tỉnh Ninh Bình. Trong vòng 20 - 30 năm trở lại đây, các vùng trọng điểm này có tốc độ phát triển kinh tế nhanh, chuyển từ tập trung hóa sang thị trường nên các cơ sở công nghiệp, đô thị, doanh nghiệp tăng lên nhanh chóng, tạo ra áp lực rất lớn đối với hệ thống tài nguyên nước của Việt Nam đặc biệt là ở hệ thống sông Nhuệ, Đáy, Bắc Hưng Hải, Ngũ Huyện Khê.
Hiện nay thông tin từ các dữ liệu và các kết quả quan trắc thường xuyên, liên tục của Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây cũng như là Bộ Nông nghiệp và Môi trường hiện nay cùng Sở Nông nghiệp và Môi trường các địa phương đều cho thấy tình trạng ô nhiễm rất trầm trọng, không phải chỉ ở một số điểm, một số khu vực như trước đây mà hầu hết phần lớn các con sông nhỏ trong hệ thống các sông Nhuệ, Đáy, Ngũ Huyện Khê và hệ thống thủy nông Bắc Hưng Hải đều đã ô nhiễm trầm trọng.
Trước thực trạng này, mới đây, tại buổi họp báo thường kỳ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đại diện của bộ này cho biết, đã và đang triển khai xây dựng Đề án thí điểm cải tạo, phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm trên các sông Nhuệ, Đáy, Ngũ Huyện Khê, Bắc Hưng Hải. Theo dự kiến, khoảng tháng 6 năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt đề án.
Đây được xem là bước đi mạnh mẽ nhằm khôi phục nguồn nước, cải thiện môi trường sống và phát triển bền vững đồng thời đảm bảo nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt và phát triển kinh tế- xã hội tại các khu vực lưu vực sông đang suy thoái, ô nhiễm nghiêm trọng. Theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sơ bộ kinh phí dự kiến để thực hiện các giải pháp nhằm hồi sinh hệ thống Bắc Hưng Hải vào khoảng 38.500 tỷ đồng (chưa bao gồm kinh phí giải phóng mặt bằng, kinh phí chỉnh trang…)
Kỳ vọng hồi sinh những dòng sông “chết”
Thông tin với báo chí, ông Châu Trần Vĩnh, Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước cho biết, việc phục hồi các dòng sông đang bị ô nhiễm nặng là một trong những nội dung quan trọng được đặt ra trong Luật Tài nguyên nước năm 2023. Theo ông, chủ trương “làm sống lại” những dòng sông đang suy thoái không chỉ mang ý nghĩa môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh nguồn nước và phát triển bền vững trong dài hạn.
PGS.TS Vũ Thanh Ca, nguyên Giảng viên Cao cấp Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường cho rằng, việc cải tạo các dòng sông là việc làm cấp thiết. Bởi đây không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người dân. Tuy nhiên thực tế cho thấy việc cải tạo các dòng sông ô nhiễm không hề đơn giản.
Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã từng xây dựng nhiều chương trình và đề án cải thiện môi trường các dòng sông nhưng nhiều tiêu đặt ra vẫn chưa đạt được như kỳ vọng. Bởi vậy, PGS.TS Vũ Thanh Ca cho rằng chính bài học về sự thất bại của các đề án cải tạo phục hồi dòng sông trước đó đều là những bài học lớn liên quan đến việc giữ gìn về sau, trong đó cần có các chế tài mạnh hơn đối với các hành vi xả thải gây ô nhiễm sông ngòi.
Cùng quan điểm này, GS.TS Trần Đức Hạ cũng khẳng định, trước đây nước ta đã từng có các đề án rất lớn để cải tạo các dòng sông như sông Cầu, sông Đáy, sông Đồng Nai…thậm chí còn thành lập các Ủy ban để điều phối các chương trình cải tạo này nhưng khi đó vẫn chưa có cách tiếp cận tổng thể và bền vững nên không đưa ra được các giải pháp phù hợp và cuối cùng vẫn thất bại. Tuy nhiên với đề án lần này của Bộ Nông nghiệp và Môi trường có thể xem là một chương trình tổng thể và bền vững hướng tới mục tiêu khôi phục chất lượng nước, khắc phục tình trạng suy thoái và ô nhiễm tại hệ thống sông Nhuệ, Đáy, Ngũ Huyện Khê, Bắc Hưng Hải
Cũng theo GS.TS Trần Đức Hạ, nếu đề án thí điểm được Chính phủ thông qua thì giải pháp đầu tiên phải hướng tới là trả lại đúng nghĩa là dòng sông.
“Đã là dòng sông thì phải có nguồn sinh thủy, phải được cấp nước, trả lại dòng chảy sinh thái, dòng chảy môi trường cho sông chứ không thể biến nó thành các hồ chứa nước thải”, GS Trần Đức Hạ nhấn mạnh. Ông cũng kỳ vọng, đề án khi triển khai sẽ góp phần cải thiện chất lượng nguồn nước, khôi phục hệ sinh thái tự nhiên cũng như bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt cho hàng triệu người dân trong khu vực. Đây chính là bước đi quan trọng trong chiến lược quản lý tài nguyên nước bền vững của Việt Nam trong những năm tới.
