Đợt cao điểm triển khai thu nhận mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin do Bộ Công an phối hợp với các địa phương triển khai chính là tia hy vọng, mở ra thêm cơ hội với hàng nghìn gia đình liệt sĩ.

Khắc khoải nỗi mong chờ và hy vọng

Những ngày qua, tại các điểm thu nhận mẫu ADN, dễ dàng bắt gặp những ánh mắt đầy hy vọng của các thân nhân liệt sĩ. Nhiều người dù đã tuổi cao, sức yếu nhưng vẫn cố gắng đến lấy mẫu ADN. Trên tay họ là những tờ giấy báo tử đã ố vàng với vài dòng thông tin ít ỏi được gìn giữ suốt hàng chục năm. Đối với những người đã đi qua hơn nửa cuộc đời trong sự chờ đợi như gia đình ông Nguyễn Đình Thành ở Đại Yên 1, xã Sơn Đồng, thành phố Hà Nội, việc lấy mẫu ADN không đơn thuần là dữ liệu phục vụ giám định mà còn mở ra cơ hội để nối lại cuộc tìm kiếm đã kéo dài hơn nửa thế kỷ.

"Gia đình chúng tôi đã đi tìm 5 lần 10 lượt, đi các vị trí, các địa điểm rồi, đơn vị cũng rất nhiệt tình hỗ trợ nhưng vẫn không thể tìm thấy. Vừa rồi, gia đình cũng đã đi lấy mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin. Tôi thấy đây là một chương trình hành động rất ý nghĩa không chỉ về mặt chính trị mà còn về cả mặt tâm linh cũng như đáp ưng mong mỏi của các thân nhân liệt sĩ", ông Nguyễn Đình Thành bày tỏ.

Ông Nguyễn Đình Thành bên ngôi mộ "gió" mà gia đình lập để tưởng nhớ người thân của mình.

Suốt những năm qua, các thành viên trong gia đình ông Thành chưa bao giờ nguôi hy vọng tìm được nơi người thân của mình yên nghỉ - Liệt sĩ Nguyễn Đình Khiêm, sinh năm 1941, nhập ngũ tháng 9 năm 1965, hi sinh tháng 8 năm 1966 tại chiến trường miền Nam.

Gia đình ông Thành đã nhiều lần trở lại chiến trường xưa. Từ các nghĩa trang liệt sỹ ở tỉnh Gia Lai đến những địa danh từng diễn ra các trận đánh, ở đâu có thông tin, ở đó có dấu chân gia đình ông. Không những thế, gia đình ông còn dò từng danh sách, gặp từng cựu chiến binh, hỏi từng người dân lớn tuổi với hy vọng nhặt nhạnh thêm một mảnh ký ức còn sót lại. Nhưng rồi, hết chuyến đi này đến chuyến đi khác, người thân vẫn chưa trở về.

Gần đây, sau khi địa phương tổ chức thu nhận mẫu sinh phẩm ADN cho thân nhân liệt sỹ chưa xác định được danh tính, gia đình ông Thành đã nhận được thêm thông tin từ đội tìm kiếm tại tỉnh Gia Lai, đồng thời, đối chiếu thông tin với người đồng đội cũ ở xã bên có phần trùng khớp về địa điểm chôn cất của liệt sĩ. Hiện, đơn vị tìm kiếm đã tổ chức lấy mẫu ADN của ngôi mộ tập thể này để gửi đi giám định, phục vụ cho việc so khớp, xác định thân nhân liệt sĩ. Đây như một tia sáng trong hành trình rất dài mà gia đình ông Thành đã trải qua.

"Nhân chứng ở xã bên có kể lại là có 19 người chôn làm 2 lớp: ở lớp dưới là 10 người, lớp trên là 9 người, vừa rồi gia đình nghe thấy ở Gia Lai có khai quật được một ngôi mộ tập thể đúng như thế. Sau khi nghe thông tin như vậy, các cháu đã vào tận nơi nhưng địa điểm đó lại cách mấy chục cây số so với lời kể của người đồng đội nên đơn vị tìm kiếm cũng bảo chờ kết quả đối sánh ADN. Mới có thông tin như thế nhưng cả gia đình, các con cháu đều phấn khởi lắm, ai cũng háo hức và hy vọng", ông Nguyễn Đình Thành chia sẻ.

Giống như bao thân nhân liệt sĩ khác, những năm qua, gia đình ông Lưu Bá Huy ở số 4 phố Lý Thường Kiệt, phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội, đã mỏi mòn chờ đợi, lần tìm theo từng nguồn tin ít ỏi những mong có thể đưa anh trai là Liệt sĩ Lưu Bá Hải, sinh năm 1950, cấp bậc: Thượng Sỹ, chức vụ: Tiểu đội trưởng, đơn vị: C50,B108, Tỉnh đội Gia Lai, hi sinh ngày 18 tháng 5 năm 1970 tại Gia Lai trở về quê hương. Thế nhưng chặng đường ấy, quả thực không hề đơn giản.

"Ngày bố tôi còn sống cũng đã gửi thư vào Tỉnh đội Gia Lai nhờ tìm kiếm nhưng không có kết quả. Chị gái tôi nhân một chuyến công tác cũng vào tận Tỉnh đội Gia Lai xem danh sách liệt sĩ hi sinh thì có tên anh trai tôi ở ngay trang đầu nhưng cũng chỉ có thông tin như vậy còn không rõ nơi chôn cất. Chúng tôi cũng chỉ được một người đồng đội của anh kể lại, anh tôi hi sinh ở trong rừng nơi mà Tỉnh ủy Gia Lai đóng quân, đơn vị anh làm nhiệm vụ bảo vệ Tỉnh ủy. Khi đó bị bao vây, anh tôi và hai chiến sĩ nữa xung phong chặn địch nên hi sinh", ông Lưu Bá Huy bùi ngủi kể lại.

Ông Lưu Bá Huy nâng niu, giữ gìn Giấy báo tử và Bằng Tổ quốc ghi công của người anh trai.

Với những thân nhân liệt sĩ như ông Huy, chiến tranh vẫn chưa kết thúc khi người thân vẫn chưa được gọi đúng tên, khi vẫn chưa thể biết nơi anh đã nằm xuống, khi những khắc khoải, mong ngóng vẫn nguyên vẹn như ngày nhận tờ giấy báo tử năm nào. Chính vì vậy, việc lấy mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ đã thắp lên niềm hy vọng to lớn để một ngày gần nhất, ông Huy có thể đưa anh trở về quê hương sau gần 60 năm xa cách:

"Khi Ủy ban nhân dân và Công an phường thông báo lấy mẫu sinh phẩm ADN cho thân nhân liệt sĩ trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tôi rất bùi ngùi và cảm kích vì Đảng và Nhà nước đã quan tâm đến các anh hùng đã hy sinh vì Tổ quốc. Gia đình tôi cũng hi vọng, trong số các liệt sĩ được lấy mẫu xét nghiệm ADN sẽ có anh trai tôi để lần này tôi có thể đưa anh trở về với quê hương, về với ông bà, cha mẹ", ông Lưu Bá Huy chia sẻ.

"Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" không đơn thuần là một kế hoạch hành động của Đảng, Nhà nước mà là lời hứa mang tính lịch sử của thế hệ hôm nay với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc. Lời hứa ấy chỉ thực sự trọn vẹn khi mỗi liệt sĩ đều được gọi đúng tên mình, mỗi gia đình có thêm hi vọng và niềm vui đoàn tụ.

Khó khăn trong công tác giám định ADN

Xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Đến nay, công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đã được triển khai đối với hơn 66 nghìn ngôi mộ liệt sĩ trên cả nước, trong đó có hơn 46 nghìn ngôi mộ đủ điều kiện lấy mẫu, đạt gần 70%. Đối với thân nhân liệt sĩ, đã có gần 93.500 mẫu sinh phẩm được thu thập, trong đó hơn 53 nghìn mẫu đã được phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu phục vụ công tác đối sánh ADN. Thiếu tá Trịnh Thanh Hiệp, Viện Pháp y quân đội cho biết, đây được xem là nền tảng khoa học quan trọng, mở ra cơ hội xác định danh tính cho hàng chục nghìn liệt sĩ còn thiếu thông tin sau nhiều thập kỷ

Để khẳng định danh tính một liệt sĩ, kết quả giải trình tự ADN phải được đối chiếu với rất nhiều nguồn thông tin khác: hồ sơ quy tập, đơn vị chiến đấu, địa điểm hy sinh, sơ đồ nghĩa trang, lời kể của cựu chiến binh và nhất là mẫu sinh phẩm của thân nhân. Chỉ cần thiếu một mắt xích, toàn bộ quá trình xác minh có thể phải dừng lại. Bởi vậy, phía sau công việc tưởng như thuần túy kỹ thuật là sự kiên trì với một mong muốn chung: có thêm một mẫu ADN đạt yêu cầu cũng đồng nghĩa có thêm một liệt sĩ được tìm lại được chính tên của mình.

"Ở Hà Nội, số lượng mộ liệt sĩ rất nhiều, nhất là những mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin. Do quá trình thời gian từ lúc liệt sĩ hi sinh đến bây giờ rất lâu và điều kiện bảo quản cũng không phải là tốt cho nên chúng tôi cũng xác định đây là một nhiệm vụ rất là khó khăn. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn có các phương án tối ưu nhất. Từ khâu lấy mẫu, lựa chọn mẫu làm sao để có được mẫu đảm bảo chất lượng, rồi việc bảo quản và áp dụng quy trình giám định thật là tốt, cũng như trang thiết bị máy móc hiện đại thì tỉ lệ tìm được các thân nhân anh hùng liệt sĩ được cao nhất", Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm pháp y Hà Nội cho biết.

Được phát động trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh các hoạt động "Đền ơn đáp nghĩa", hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" là chiến dịch mang tính toàn diện, quy mô lớn nhất từ trước tới nay, được triển khai trên cả nước và các chiến trường Lào, Campuchia nhằm tạo đột phá trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Nhiệm vụ này được xem là một cuộc chạy đua với thời gian khi nguồn thông tin và các nhân chứng lịch sử ngày càng ít ỏi.