Radio
Podcast
Multimedia
Ngày 15/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT), Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc UNICEF tại Việt Nam và Sáng kiến Z&Alpha đồng tổ chức hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cấp thiết cần hành động”.
Tại hội thảo, PGS.TS Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, ĐHQG Hà Nội chia sẻ bức tranh toàn cảnh về thực trạng tương tác trên không gian số của thế hệ trẻ hiện nay. Ông khẳng định, chúng ta đang sống trong một thời đại mà mạng xã hội không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành một phần không thể tách rời của cuộc sống.
"Đối với nhiều trẻ em và thanh thiếu niên, mạng xã hội là toàn bộ thế giới. Một thế giới mà mỗi lần chạm màn hình là một hành trình có những khoảnh khắc vui vẻ nhưng cũng có những cạm bẫy ngầm ẩn, những vết thương mà chỉ người trong cuộc mới thấu hiểu", PGS.TS Trần Thành Nam nói.
Thực tế, theo PGS.TS Trần Thành Nam, bên cạnh những cơ hội chưa từng có để học tập, kết nối, sáng tạo và thể hiện bản thân, môi trường số cũng đặt ra nhiều thách thức: áp lực phải được công nhận trên mạng, áp lực về hình ảnh bản thân, sự so sánh xã hội không ngừng, bắt nạt trực tuyến, sự phụ thuộc vào tương tác trực tuyến, suy giảm khả năng tập trung và giảm giao tiếp trực tiếp.
Bảo vệ sức khỏe tâm thần của trẻ em trước tác động của mạng xã hội hiện không còn là vấn đề riêng lẻ của một quốc gia mà đã trở thành xu hướng chung trên toàn thế giới.
Đơn cử, tháng 6/2026, Chính phủ Anh tuyên bố cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, nhận được sự ủng hộ của 90% phụ huynh; Australia cũng thông qua luật tương tự với mức phạt lên tới 50 triệu đô la Úc; Tháng 7 vừa qua, Pháp thông qua luật cấm trẻ em dưới 15 tuổi, triển khai lần lượt từ tháng 9. Ngoài ra, Indonesia, Hàn Quốc cũng đã có những hành động mạnh mẽ...
Tại Việt Nam, Chính phủ cũng đã có những bước đi rất cụ thể và quyết liệt. Có thể kể đến Quyết định số 468 phê duyệt Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030, hay Quyết định số 973 phê duyệt Chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035.
Mới nhất, dự thảo Nghị định sửa đổi Nghị định 147 đang đề xuất quy định không cho phép trẻ em dưới 16 tuổi tự mở tài khoản mạng xã hội.
PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh, để giải quyết một vấn đề phức tạp như sức khỏe tâm thần của trẻ em trên môi trường số, không thể đưa ra câu trả lời từ quan điểm một lĩnh vực. Thay vào đó, cần sự kết nối, trao đổi thảo luận giữa các nhà khoa học giáo dục, tâm lý học, xã hội học, y tế, khoa học dữ liệu, chính sách công, truyền thông và đặc biệt là tiếng nói của chính trẻ em, thanh thiếu niên.
Trẻ ngày càng lo âu, cô đơn
Đánh giá về thực trạng sức khỏe tâm thần của học sinh hiện nay, bà Nguyễn Thị Nhung, Phó vụ trưởng Vụ Học sinh, Sinh viên (Bộ GD-ĐT) trích dẫn số liệu đáng suy ngẫm từ Tổ chức Y tế Thế giới.
Theo đó, tỷ lệ học sinh THPT cảm thấy cô đơn cao hơn một cách đáng kể so với học sinh THCS. Cụ thể, 3,68% học sinh THCS luôn luôn và 5,92% thường xuyên cảm thấy cô đơn, trong khi các tỉ lệ này ở học sinh THPT lần lượt là 6,16% và 10,14%. Có 4,94% học sinh thường xuyên cảm thấy lo âu.
Phân tích nguyên nhân, bà Nhung chỉ ra sự bùng nổ của mạng xã hội và không gian số đang tạo ra áp lực rất lớn.
"Các nền tảng mạng xã hội kéo theo những tác động đáng lo ngại đối với sức khỏe tâm thần như giảm khả năng tập trung trong học tập, rối loạn giấc ngủ và giảm các hoạt động thể lực, rối loạn hành vi ăn uống, lo âu, trầm cảm và các vấn đề bạo lực lừa đảo trên môi trường mạng ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất tinh thần và các mối quan hệ xã hội của học sinh, sinh viên", bà Nguyễn Thị Nhung đánh giá.
Cũng theo Phó vụ trưởng vụ Học sinh-Sinh viên, việc hỗ trợ sức khỏe tâm thần học đường hiện còn không ít khó khăn, thách thức. Đội ngũ nhân viên y tế trường học chuyên trách mới đạt khoảng 50,7% (trong đó chỉ khoảng 30% có chuyên môn y tế). Nhân sự tư vấn tâm lý chủ yếu là bán chuyên trách hoặc kiêm nhiệm; vẫn còn khoảng 5% cơ sở giáo dục phổ thông chưa có giáo viên chuyên trách tư vấn tâm lý.
Ngoài ra, học sinh còn lo ngại bị "gắn nhãn" các vấn đề tâm thần nên e ngại tìm kiếm sự trợ giúp.
Trước thực tế này, bà Nguyễn Thị Nhung cho biết, Bộ GD-ĐT xác định việc tăng cường tư vấn tâm lý và chăm sóc sức khỏe học đường là một nhiệm vụ quan trọng.
Đặc biệt, Bộ Công an được giao chủ trì, phối hợp với Bộ GD-ĐT xây dựng phương án quản lý việc sử dụng điện thoại thông minh và mạng xã hội trong trường học, phù hợp với nhiệm vụ của từng cấp học. Mục tiêu là hạn chế rủi ro, ngăn chặn bạo lực học đường từ mạng xã hội và kiểm soát những nội dung độc hại trên không gian mạng có thể tác động đến học sinh.
Bên cạnh việc quản lý môi trường số, Bộ GD-ĐT cũng định hướng đổi mới hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe và chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh.
Trọng tâm là giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với bạo lực, bắt nạt học đường và bắt nạt trên môi trường mạng; đồng thời xây dựng các mô hình trường học nâng cao sức khỏe và y tế trường học thân thiện.
5 nguyên tắc bảo vệ trẻ em trên môi trường số
Tại hội thảo, bà Lê Anh Lan, đại diện UNICEF tại Việt Nam đề xuất 5 nguyên tắc cốt lõi bảo vệ trẻ em trên môi trường số
Thứ nhất, dựa trên quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em: Cần cân bằng giữa quyền được bảo vệ với quyền được tiếp cận thông tin, học tập, giải trí và kết nối. Không thể áp dụng tư duy "không quản được thì cấm" vì trẻ em có quyền được tham gia thế giới số.
Thứ hai, lắng nghe trẻ em một cách thực chất: Trẻ em cần được tham gia vào quá trình đồng thiết kế chính sách, sản phẩm công nghệ, chương trình giáo dục và các cơ chế hỗ trợ cho chính mình.
Thứ ba, tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học và mức độ rủi ro: Tránh các giải pháp "một cỡ cho tất cả". Các chính sách cần dựa trên nghiên cứu khoa học thực tế để đưa ra giải pháp hài hòa nhất.
Thứ tư, bảo đảm tính bao trùm và công bằng: Ưu tiên hỗ trợ trẻ em gái, trẻ em khuyết tật, trẻ em dân tộc thiểu số, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và những em đang gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.
Thứ năm, chia sẻ trách nhiệm, trong đó Nhà nước và các nền tảng số giữ vai trò nòng cốt: Mặc dù trách nhiệm thuộc về toàn xã hội, nhưng Nhà nước và các doanh nghiệp công nghệ tạo ra môi trường số phải chịu trách nhiệm cao nhất trong việc bảo đảm an toàn cho trẻ em ngay từ khâu thiết kế.
"Mục tiêu cuối cùng của chúng ta không phải là đẩy trẻ em ra khỏi thế giới số mà là cùng các em kiến tạo một môi trường số mà ở trong đó đặt quyền, sự an toàn và sức khỏe tâm thần của trẻ em lên hàng đầu", bà Lê Anh Lan - UNICEF tại Việt Nam nhấn mạnh.
Cũng tại hội thảo, các nghiên cứu sinh trẻ của Trường Đại học Giáo dục - ĐHQG Hà Nội trình bày kết quả nghiên cứu tổng quan lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm về tác động của việc tạm ngưng sử dụng mạng xã hội 54 giờ đối với cảm xúc và chiến lược ứng phó của thanh thiếu niên.
Các nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế cũng được chia sẻ nhằm cung cấp thêm cơ sở cho việc xây dựng các giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam.
