Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) do Bộ Tư pháp xây dựng đề xuất cho phép Hà Nội đầu tư, xây dựng trường chuyên từ cấp THCS trở lên, thay vì chỉ ở cấp THPT như Luật Giáo dục hiện hành.
Cơ quan soạn thảo thuyết minh rằng, việc bổ sung nêu trên nhằm định hướng phát triển giáo dục mũi nhọn, phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho thủ đô và cả nước.
Dự thảo kế thừa luật hiện hành khi yêu cầu bảo đảm không gian, cảnh quan sư phạm trong và ngoài nhà trường, đội ngũ giáo viên đáp ứng tối đa nhu cầu học tập của học sinh.
Theo dự thảo, thành phố được đầu tư hệ thống trường công lập, cơ sở giáo dục chất lượng cao, cơ sở giáo dục nhiều cấp học và các trường chuyên từ THCS trở lên, bảo đảm điều kiện sư phạm và đội ngũ giáo viên đáp ứng nhu cầu học tập.
HĐND Thành phố quy định mô hình, cơ chế quản lý và tài chính; UBND Thành phố ban hành chương trình giáo dục phù hợp mục tiêu Thủ đô, tiệm cận khu vực và quốc tế nhưng vẫn bảo đảm khung chương trình quốc gia; đồng thời quy định việc liên kết giáo dục với nước ngoài.
Trường chuyên nếu tập trung thành tích, thi cử dễ trở thành áp lực
Chia sẻ quan điểm trước đề xuất cho phép Hà Nội đầu tư, xây dựng trường chuyên từ cấp THCS trở lên, chuyên gia tâm lý, PGS.TS Phạm Mạnh Hà cho rằng, trường chuyên có những lợi ích rõ ràng. Học sinh được rèn luyện tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề qua chương trình học sâu. Môi trường tập hợp những em giỏi tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy nhau tiến bộ. Nhiều em đạt thành tích cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.
Ngoài ra, trường chuyên thường có điều kiện tốt hơn về giáo viên, ngoại ngữ, công nghệ, giúp các em dễ vào đại học tốt và xây dựng mối quan hệ với những người cùng trình độ.
Tuy nhiên, PGS.TS Phạm Mạnh Hà cũng chỉ ra những mặt hạn chế về mô hình trường chuyên THCS (nếu triển khai trong thực tiễn). Trong đó, việc chuyên môn hóa sớm khiến nhiều em chưa kịp tìm hiểu sở thích thật sự đã phải tập trung vào một môn duy nhất. Kết quả là các em giỏi lý thuyết nhưng lại yếu về kỹ năng sống, giao tiếp và xử lý tình huống thực tế. Áp lực từ kỳ vọng của gia đình, nhà trường và xã hội khiến không ít em gặp khó khăn về tâm lý, mất tự tin khi gặp người giỏi hơn.
Ngoài ra, thời gian học nhiều, luyện thi dày đặc cũng làm giảm cơ hội vui chơi và kết nối với bạn bè – những điều cần thiết ở lứa tuổi này.
"Về mặt xã hội, trường chuyên đang góp phần làm tăng bất bình đẳng. Để thi đỗ, nhiều gia đình phải đầu tư luyện thi từ tiểu học, điều mà những gia đình khó khăn không thể làm được. Ngân sách nhà nước dành cho trường chuyên cũng khiến các trường phổ thông khác thiếu nguồn lực, ảnh hưởng đến đa số học sinh", PGS.TS Phạm Mạnh Hà bày tỏ.
Từ các nghiên cứu ở nước ngoài và thực tế tại Việt Nam, PGS.TS Phạm Mạnh Hà nhận định, trường chuyên giúp học sinh có lợi thế khi vào đại học và xây dựng mối quan hệ, nhưng không đảm bảo thành công vượt trội về thu nhập hay vị trí xã hội sau này. Nhiều lãnh đạo cấp cao và doanh nhân thành đạt không học trường chuyên, mà thành công nhờ năng lực cá nhân, kinh nghiệm thực tế và cơ hội phù hợp.
"Trường chuyên THCS không sai về bản chất. Vấn đề nằm ở cách vận hành hiện nay. Nếu chỉ tập trung vào thành tích thi cử và chuyên sâu một môn, nó dễ trở thành áp lực lớn hơn là hỗ trợ. Nếu được điều chỉnh để phát triển cân bằng hơn, tức là giữ thế mạnh môn chuyên nhưng mở rộng kỹ năng sống, giảm áp lực thi cử, chú trọng giáo dục toàn diện – thì trường chuyên mới thực sự trở thành nơi giúp trẻ phát triển bền vững", PGS.TS Phạm Mạnh Hà nêu quan điểm.
Từ phân tích này, theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, hội nhập quốc tế cần những người có kiến thức chuyên sâu nhưng cũng phải biết kết nối và giải quyết vấn đề thực tế. Giáo dục nên hướng đến việc tạo ra những con người vừa giỏi chuyên môn, vừa hiểu và quan tâm đến xã hội, thay vì chỉ chạy theo bảng vàng thành tích.
Luật Giáo dục năm 2005 quy định trường chuyên chỉ có ở cấp THPT. Nội dung này cũng được giữ nguyên ở Luật Giáo dục 2019 và Luật Giáo dục 2025.
