Khởi kiện dân sự: Điều kiện thụ lý, hồ sơ và án phí

Luật sư Nguyễn Văn Nam trao đổi các quy định liên quan khởi kiện vụ án dân sự:

Muốn khởi kiện tranh chấp dân sự, ly hôn, đất đai hay đòi nợ, nhiều người cho rằng chỉ cần nộp đơn ra Tòa án là được giải quyết. Tuy nhiên, pháp luật tố tụng dân sự quy định khá chặt chẽ về thẩm quyền, hồ sơ, thời hiệu và nghĩa vụ tạm ứng án phí. Nếu thiếu điều kiện, Tòa án có thể trả lại đơn.

Theo luật sư Nguyễn Văn Nam, Cty Luật Hồng Bách và cộng sự, căn cứ Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), Tòa án có thẩm quyền giải quyết 4 nhóm tranh chấp, yêu cầu lớn gồm: dân sự; hôn nhân và gia đình; kinh doanh, thương mại; lao động. Những vụ việc không thuộc phạm vi luật quy định sẽ không được thụ lý.

Luật sư Nguyễn Văn Nam cho biết, quyền khởi kiện của cá nhân, tổ chức được pháp luật bảo đảm, nhưng không đồng nghĩa mọi đơn nộp vào Tòa án đều được nhận. Đơn có thể bị trả lại nếu người khởi kiện không có quyền khởi kiện, chưa đủ điều kiện khởi kiện, vụ việc đã được giải quyết bằng bản án có hiệu lực hoặc không bổ sung hồ sơ theo yêu cầu của Thẩm phán.

Về hồ sơ, khoản 1 và khoản 5 Điều 189 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định người khởi kiện phải nộp đơn kèm tài liệu, chứng cứ chứng minh quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.

Từ thực tiễn giải quyết án, luật sư Nam khuyến nghị, người dân nên chuẩn bị 4 nhóm giấy tờ chính: giấy tờ nhân thân; tài liệu xác lập quan hệ tranh chấp như hợp đồng, đăng ký kết hôn; tài liệu thể hiện mâu thuẫn, vi phạm; và tài liệu chứng minh yêu cầu có căn cứ như sổ đỏ, biên bản định giá, bảng đối chiếu công nợ.

Một vấn đề khác cần lưu ý là thời hiệu khởi kiện. Tùy từng quan hệ pháp luật, thời hiệu có thể khác nhau: tranh chấp hợp đồng là 3 năm; yêu cầu bồi thường thiệt hại là 3 năm; chia thừa kế là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản. Riêng một số trường hợp như yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu hoặc tranh chấp quyền sử dụng đất có thể không áp dụng thời hiệu khởi kiện.

Về tiến độ giải quyết, sau khi nhận đơn, trong 3 ngày làm việc Chánh án phân công Thẩm phán xem xét. Trong 5 ngày làm việc tiếp theo, Thẩm phán quyết định yêu cầu sửa đổi đơn, thụ lý, chuyển đơn hoặc trả lại đơn. Nếu vụ án được thụ lý, thời hạn chuẩn bị xét xử tối đa theo luật là 6 tháng, chưa kể thời gian phát sinh trong thực tế.

Đối với án phí, người nộp đơn thường phải nộp tiền tạm ứng án phí sơ thẩm. Với vụ án không có giá ngạch, mức án phí hiện hành là 300.000 đồng; trường hợp có giá ngạch sẽ tính theo giá trị tài sản tranh chấp theo biểu lũy tiến.