PGS.TS.BS Nguyễn Đức Hải, nguyên Viện trưởng Viện điều trị cán bộ cao cấp Quân đội, BV Trung ương QĐ 108, bệnh động mạch chi dưới hay còn gọi là bệnh động mạch ngoại biên, là tình trạng các động mạch ở chân và bàn chân bị hẹp hoặc tắc nghẽn do sự tích tụ của các mảng xơ vữa (chủ yếu là mỡ, cholesterol và các chất khác) trên thành động mạch. Sự tắc nghẽn này làm giảm lưu lượng máu đến các chi, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ ở các cơ và mô.
Bệnh động mạch chi dưới ở người cao tuổi thường trở nặng vào mùa lạnh là do sự kết hợp của các phản ứng sinh lý tự nhiên của cơ thể với nhiệt độ thấp và tình trạng sức khỏe nền tảng của người già. Khi nhiệt độ môi trường giảm, cơ thể kích hoạt cơ chế tự bảo vệ bằng cách co thắt các mạch máu ngoại vi (ở tay và chân) để giữ nhiệt độ cơ thể ổn định, ưu tiên máu cho các cơ quan trung tâm quan trọng. Ở người khỏe mạnh, sự co mạch này diễn ra bình thường nhưng ở bệnh nhân động mạch chi dưới, động mạch vốn đã bị hẹp do mảng xơ vữa. Khi mạch máu tiếp tục co lại do lạnh, không gian cho máu lưu thông càng bị thu hẹp đáng kể, dẫn đến lưu lượng máu đến các chi giảm trầm trọng hơn.
Thời tiết lạnh có thể làm tăng sản xuất hồng cầu và tiểu cầu trong cơ thể để thích nghi với nhu cầu trao đổi chất cao hơn, khiến máu có xu hướng đặc hơn và dễ hình thành cục máu đông. Trong bối cảnh mạch máu đã hẹp sẵn do bệnh động mạch chi dưới, nguy cơ tắc nghẽn hoàn toàn động mạch chi dưới tăng cao, dẫn đến thiếu máu cục bộ cấp tính.
Nhiệt độ thấp trong những ngày đông còn làm tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, dẫn đến tăng nhịp tim và tăng huyết áp. Huyết áp tăng gây áp lực lớn lên thành mạch máu vốn đã tổn thương, làm trầm trọng thêm tình trạng xơ vữa và tăng nguy cơ biến chứng.
Bên cạnh đó, vào mùa lạnh, người cao tuổi thường có xu hướng ở trong nhà nhiều hơn, ít vận động thể chất. Việc giảm vận động làm cho quá trình tuần hoàn máu chậm lại, khiến các triệu chứng thiếu máu chi (như đau, tê bì) trở nên rõ rệt hoặc nặng hơn, đồng thời thúc đẩy quá trình hình thành huyết khối.
Không khí mùa lạnh thường khô hanh, làm cho da ở người cao tuổi (vốn đã mỏng và yếu) dễ bị khô, nứt nẻ và tổn thương. Kết hợp với tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng do bệnh động mạch chi dưới, các vết thương nhỏ này rất chậm lành, dễ nhiễm trùng và có thể dẫn đến loét, hoại tử chi.
Do đó, người cao tuổi mắc bệnh động mạch chi dưới cần chủ động theo dõi, kiểm tra sức khỏe trong những tháng mùa đông để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm.
“Trong những ngày thời tiết lạnh giá, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ điều trị, theo dõi và chăm sóc sức khỏe toàn diện. Việc sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ là bắt buộc để kiểm soát nguyên nhân gây bệnh xơ vữa động mạch và các yếu tố nguy cơ như bệnh tiểu đường, tăng huyết áp. Bệnh nhân không nên tự ý dừng thuốc, đặc biệt là thuốc huyết áp và tim mạch, vì nguy cơ co mạch và tăng huyết áp vào mùa lạnh cao hơn”, PGS.TS Nguyễn Đức Hải lưu ý.
Trong việc chăm sóc và theo dõi sức khỏe, bệnh nhân nên chú ý giữ ấm cơ thể, đi tất dày. Có thể dùng chăn điện, túi sưởi nhưng cực kỳ cẩn thận với nhiệt độ, tránh gây bỏng do chân người bệnh thường giảm cảm giác đau. Đồng thời kiểm tra bàn chân hàng ngày để phát hiện sớm các vết chai, vết phồng rộp, nứt nẻ, hoặc vết thương dù là nhỏ nhất. Bệnh nhân nên rửa chân bằng nước ấm (không nóng, kiểm tra nhiệt độ nước bằng tay trước) sau đó lau khô nhẹ nhàng, đặc biệt là kẽ ngón chân. Dùng kem dưỡng ẩm hàng ngày để tránh da khô nứt nẻ. Chọn giày dép vừa vặn, mềm mại, đế bằng, tránh gây áp lực hoặc cọ xát vào chân. Bệnh nhân cũng không nên ngâm chân bằng nước nóng bởi có nguy cơ bị bỏng cao do giảm cảm giác ở chân và làm tình trạng thiếu máu cục bộ trở nên trần trọng hơn, tăng nguy cơ nhiễm trùng bàn chân từ vết bỏng hoặc tổn thương da do nước nóng gây ra.
“Đặc biệt, người mắc bệnh động mạch chi dưới tuyệt đối không hút thuốc lá, tránh xa cả khói thuốc thụ động bởi thuốc là "kẻ thù số một" đối với sức khỏe nói chung và các bệnh lý tim mạch nói riêng. Việc ngưng hút thuốc là biện pháp can thiệp hiệu quả nhất giúp ngăn ngừa bệnh tiến triển nặng”, PGS.TS Nguyễn Đức Hải nhấn mạnh.
Cũng theo PGS.TS Nguyễn Đức Hải, đối với người mắc bệnh động mạch chi dưới, việc vận động đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện tuần hoàn máu, nhưng cần điều chỉnh phù hợp với thời tiết lạnh. Nên ưu tiên các bài tập nhẹ nhàng trong nhà khi trời quá lạnh như đi bộ tại chỗ, đạp xe đạp tĩnh, hoặc các bài tập aerobic. Nếu thời tiết ấm áp, người bệnh có thể đi bộ ngoài trời. Nguyên tắc luyện tập là đi bộ cho đến khi bắt đầu cảm thấy đau nhẹ, sau đó nghỉ ngơi cho đến khi hết đau rồi đi tiếp. Lặp lại chu trình này khoảng 30-45 phút mỗi ngày, ít nhất 3-5 ngày/tuần. Bệnh nhân nên khởi động kỹ trước khi tập luyện và thư giãn sau khi tập để tránh chấn thương và sốc nhiệt. Đồng thời cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu về chương trình tập luyện phù hợp với mức độ bệnh.
Bằng cách tuân thủ chặt chẽ những hướng dẫn trên, người mắc bệnh động mạch chi dưới có thể kiểm soát tốt bệnh tình và giảm thiểu nguy cơ xảy ra các biến chứng nguy hiểm trong mùa lạnh.
