Radio
Podcast
Multimedia
Khi nhu cầu việc làm chính đáng bị lợi dụng
Trên phạm vi cả nước, theo số liệu của Ban Chỉ đạo 138 Chính phủ, từ năm 2014 đến 2023 đã phát hiện, điều tra hơn 2.400 vụ mua bán người, liên quan hơn 3.800 đối tượng và gần 5.700 nạn nhân. Đường biên giới đất liền dài hơn 4.000 km qua 25 tỉnh vừa thuận lợi cho giao thương, vừa là kẽ hở cho tội phạm lợi dụng. Hơn một nửa số vụ việc được ghi nhận hiện nay có liên quan đến không gian mạng, nơi cả nước có khoảng 22 triệu thanh niên thường xuyên sử dụng internet.
Nhu cầu tìm việc, tăng thu nhập là chính đáng và phổ biến ở mọi nơi. Theo ông Trương Vĩnh Linh, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Sơn, tỉnh Sơn La điều chính quyền lo ngại nhất là các đối tượng xấu ngày càng lợi dụng chính nhu cầu ấy để lừa đảo, dụ dỗ, chủ yếu qua mạng xã hội, nơi ranh giới giữa người tốt và kẻ xấu rất khó phân biệt. Các lời mời thường mang nội dung hấp dẫn như "việc nhẹ lương cao", không cần trình độ, không cần kinh nghiệm, hoặc chỉ yêu cầu kết bạn, làm quen một thời gian rồi rủ đi làm ăn xa.
Ở Chiềng Sơn, nhu cầu ấy gặp thêm những điều kiện khiến việc phòng ngừa khó hơn: địa bàn biên giới rộng, dân cư phân tán, 70% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số. Theo ông Linh, một bộ phận thanh niên còn hạn chế kiến thức phổ thông, chưa quen đối chiếu thông tin nên dễ bị các đối tượng xấu lợi dụng, thao túng tâm lý.
Vụ việc ở bản Khò Hồng cho thấy kịch bản ấy diễn ra thế nào. Bốn người trẻ, trong đó có một người con của bản, nhận lời mời trên mạng làm việc nhẹ, chỉ đánh máy, lương cao rồi rủ nhau đi. Theo anh Phàng A Di, người có uy tín trong bản và trực tiếp hỗ trợ giải cứu, đi được một đoạn thì cả nhóm uống phải thứ gì đó khiến người lâng lâng, không biết gì, rồi bị dẫn đi bộ qua biên giới trong đêm, không được soi đèn. Đến khi nhìn thấy tấm biển, họ mới biết mình đã ở Campuchia. Từ đó, các nạn nhân chỉ được liên lạc về nhà vào một khung giờ cố định trong ngày. Phía đối tượng nói các em "vi phạm hợp đồng" và đòi 30 triệu đồng tiền chuộc; nếu không nộp thì phải làm việc cho đủ số tiền ấy mới được về.
Gia đình đã trình báo công an, nhưng vụ việc có yếu tố nước ngoài nên việc xác minh, phối hợp giữa các cơ quan chức năng cần thời gian. Trong lúc chờ đợi, gia đình cùng anh Di cân nhắc và đã phải chuyển số tiền theo yêu cầu. Các nạn nhân sau đó được đưa về nước an toàn.
Trang bị kỹ năng từ cơ sở
Trước những nguy cơ ấy, chính quyền xã xác định phòng ngừa phải làm từ sớm, từ xa, đi trước một bước, không thể đợi có vụ việc xảy ra mới xử lý. Theo ông Trương Vĩnh Linh, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Sơn, xã đang đổi mới toàn diện phương pháp và hình thức tuyên truyền theo phương châm "gần dân, sát dân, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện", phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Về nội dung, thay vì đọc điều luật dài dòng, khó hiểu, xã dùng ngôn ngữ đời thường, gắn với những câu chuyện thực tế ở địa phương. Cán bộ không nói chung chung về phòng, chống mua bán người mà hướng dẫn người dân nhận biết các dấu hiệu đáng ngờ, và khi gặp thì đừng đi, hãy nói cho ai đó biết. Những dấu hiệu được nêu gồm: thu nhập cao bất thường nhưng công việc, địa chỉ mơ hồ, không kiểm chứng được; người giới thiệu đòi chuyển tiền trước với bất kỳ lý do gì; yêu cầu giao giấy tờ tùy thân cho người khác giữ hoặc gửi đi trước; rủ đi qua biên giới bằng đường không chính thức, không có hợp đồng; người mới quen trên mạng tự nhận là người thành đạt hoặc giả danh người quen của gia đình để lấy lòng tin. Trước mỗi lời mời, người trẻ được hướng dẫn kiểm tra: ai là người giới thiệu và có thật sự quen biết không; doanh nghiệp có đăng ký hợp pháp không; việc làm cụ thể ở đâu, làm gì; lương và chế độ ra sao; có hợp đồng lao động bằng văn bản không. Theo khung đánh giá cưỡng bức lao động của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), người bị lệ thuộc nợ, bị giữ giấy tờ tùy thân hoặc bị bóc lột sức lao động vẫn có thể là nạn nhân mua bán người, kể cả khi ban đầu tự nguyện ra đi.
Về hình thức, lực lượng công an xã đưa nội dung tuyên truyền vào trường học, họp thôn, họp bản, ưu tiên học sinh, trẻ em và phụ nữ, những nhóm mà theo thống kê của ngành công an dễ trở thành mục tiêu của các đường dây. Thay vì đọc văn bản một chiều, nội dung được lồng vào tình huống giả định, có hình ảnh minh họa, thậm chí có phần thưởng nhỏ để giữ sự chú ý của học sinh. Các em bắt đầu đặt những câu hỏi rất thực tế, chẳng hạn nếu phát hiện mình đang bị đưa đi bán thì phải xoay xở ra sao. Thượng tá Ngô Tiến Thưởng, Phó Trưởng Công an xã, hướng dẫn: "Đầu tiên là tinh thần không được hoảng loạn", sau đó xác định vị trí, tìm gặp người dân, nói rõ mình đang bị lừa và nhờ đưa đến trụ sở quân sự hoặc công an gần nhất. Song song đó, xã đưa các thông điệp ngắn gọn, hình ảnh trực quan lên nhóm cộng đồng, nhóm gia đình trên mạng xã hội, và lập đường dây nóng với cán bộ công an trực ban để người dân hỏi, báo cáo khi gặp tình huống nghi vấn.
Ở cơ sở, chính quyền xã dựa vào những người gần dân nhất. Trưởng bản và người có uy tín hiểu hoàn cảnh từng gia đình nên kịp thời nắm được thanh niên nào có nhu cầu đi làm xa, ai đang bị môi giới hay dụ dỗ qua mạng, và có thể đến tận nhà giải thích, khuyên nhủ, một lợi thế mà cơ quan cấp trên khó thay thế. Đoàn thanh niên thì gần gũi với người trẻ về tuổi tác, cách giao tiếp và thói quen dùng mạng xã hội, nên theo phương châm "thanh niên tuyên truyền cho thanh niên", những người cùng trang lứa nói cho nhau nghe, cùng nhau cảnh giác. Ông Linh gọi đây là những lực lượng nòng cốt ở "tiền tuyến" của công tác phòng, chống mua bán người tại cơ sở.
Xã cũng tổ chức để một số doanh nghiệp được tỉnh cấp phép về xã tuyển lao động, tổ chức các buổi hướng dẫn việc làm, đồng thời giao phòng Văn hóa hướng dẫn, vận động người dân đi theo các kênh chính thống của những đơn vị được nhà nước cấp phép.
Theo ghi nhận của địa phương, đã có thanh niên chủ động hỏi ý kiến gia đình, trưởng bản hoặc chính quyền xã trước khi nhận việc. Có trường hợp kiểm tra thì phát hiện công ty không có thật, địa chỉ không tồn tại, không có hợp đồng lao động, rồi từ chối và báo lại để xã cảnh báo rộng hơn. Với bản Khò Hồng, nạn nhân được chính quyền mời kể lại câu chuyện tại họp bản, và theo anh Phàng A Di, không gì thuyết phục bà con bằng chính câu chuyện của người trong cuộc. Anh cho biết ở địa bàn chỉ có một vụ như vậy, và từ đó đến nay chưa có trường hợp nào tương tự.
Những hạn chế còn lại và hướng đi lâu dài
Ông Linh đánh giá những chuyển biến trên là dấu hiệu khả quan, song cũng thừa nhận một bộ phận thanh niên vẫn còn chủ quan. Có em dễ tin lời ngọt ngào, hình ảnh hào nhoáng của người mới quen trên mạng và xem đó là quan hệ bình thường, chưa nhận ra đó có thể là bước đầu của một kế hoạch dụ dỗ. Có em bỏ qua dấu hiệu bất thường, bỏ qua việc kiểm tra thông tin chỉ vì mong sớm có việc làm, tiết kiệm tiền gửi về cho gia đình.
Bên cạnh đó là những khó khăn khách quan. Dân cư phân tán khiến việc tập trung đông người để tuyên truyền gặp nhiều trở ngại. Điều kiện tiếp cận thông tin cũng không đồng đều: có nơi kết nối internet tốt, nhiều nơi chưa có. Vì vậy, bên cạnh mạng xã hội, xã vẫn duy trì tuyên truyền trực tiếp tại họp bản, trường học, sinh hoạt đoàn thể. Một bộ phận thanh niên chủ yếu dùng tiếng dân tộc trong giao tiếp hằng ngày, dễ hiểu sai hoặc không nắm hết ý nghĩa các nội dung pháp luật chuyên sâu, nên xã phát huy vai trò của trưởng bản, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể, những người nói cùng ngôn ngữ, hiểu phong tục và hoàn cảnh từng gia đình.
Trong thời gian tới, ông Linh cho biết xã Chiềng Sơn sẽ chuyển trọng tâm từ cung cấp thông tin một chiều sang trang bị kỹ năng để thanh niên biết nhận diện nguy cơ, kiểm chứng thông tin, tự bảo vệ và liên hệ cơ quan chức năng khi cần. Xã sẽ tăng cường phối hợp giữa UBND xã, công an, đồn biên phòng, nhà trường, đoàn thể và trưởng bản để sớm nắm những thanh niên có nhu cầu đi làm xa, nhất là các trường hợp được môi giới qua mạng hoặc có ý định đi qua biên giới bằng đường không chính thức. Giải pháp ông coi là căn bản, lâu dài là gắn phòng, chống mua bán người với giải quyết việc làm, đào tạo nghề, tư vấn hướng nghiệp và giới thiệu các kênh tìm việc an toàn, hợp pháp. Theo ông, khi thanh niên có kênh tìm việc tin cậy và cơ hội nâng cao tay nghề, thủ đoạn "việc nhẹ lương cao" sẽ khó có cơ hội lừa được các em. Hướng đi ấy nhắm vào đúng điểm yếu mà xã đã chỉ ra: có em sẵn sàng bỏ qua dấu hiệu bất thường chỉ vì muốn sớm có việc. Xã cũng duy trì cơ chế tiếp nhận thông tin, khuyến khích người dân và thanh thiếu niên chủ động báo cho chính quyền, công an khi phát hiện dấu hiệu khả nghi.
