Radio
Podcast
Multimedia
Nghị quyết 02 của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới" đặt văn hoá ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo" là giá trị cốt lõi xuyên suốt, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm, nền tảng hình thành bản lĩnh, trí tuệ và động lực phát triển.
Đặc biệt, khi Hà Nội xác lập tầm nhìn đến năm 2045 và 2065, thành phố không chỉ nói đến tăng trưởng, hạ tầng hay công nghệ, mà nhấn mạnh mục tiêu trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại, hội tụ tinh hoa văn hóa, có chất lượng sống cao, an toàn, đáng sống và hạnh phúc. Như chia sẻ của PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội TP Hà Nội, văn hóa chính là phần hồn của quy hoạch, là yếu tố làm nên bản lĩnh, diện mạo và sức hấp dẫn riêng có của thủ đô.
PV: Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn! Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới” thể hiện khát vọng phát triển của một đô thị đặc biệt – nơi kết tinh hồn cốt dân tộc, đồng thời là đầu tàu dẫn dắt tiến trình hiện đại hóa đất nước. Vậy, trong quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm văn hóa được đặt vào vị trí ra sao, thưa ông?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng điểm rất đáng chú ý của Nghị quyết số 02-NQ/TW là văn hóa không còn được nhìn như một phần “trang trí” cho phát triển, mà được đặt vào vị trí nền tảng của quy hoạch và mô hình phát triển Thủ đô. Quy hoạch tầm nhìn 100 năm của Hà Nội không thể chỉ là quy hoạch không gian vật chất, mà phải là quy hoạch không gian văn hóa. Từng trục cảnh quan, từng khu vực lõi di sản, từng không gian công cộng, từng thiết chế văn hóa, từng làng nghề, từng ký ức đô thị đều phải được nhìn như những thành tố cấu thành bản sắc Thủ đô.
Hà Nội là thành phố ngàn năm văn hiến, nên nếu quy hoạch chỉ quan tâm đến chiều cao của các tòa nhà mà không gìn giữ chiều sâu của lịch sử, thì đó sẽ là một sự phát triển khuyết thiếu. Chính vì thế, tinh thần “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc” hay yêu cầu phát triển trên nền tảng “Thể chế – Quy hoạch – Mô hình phát triển mới” đều hàm ý rất rõ rằng văn hóa phải đi trước một bước, phải hiện diện ngay từ khâu thiết kế tương lai.
Theo tôi, đó là một chuyển biến rất lớn trong tư duy phát triển: Văn hóa không đứng bên lề quy hoạch, mà trở thành nguyên lý tổ chức quy hoạch. Một Thủ đô thật sự lớn không chỉ bởi quy mô kinh tế, mà còn bởi khả năng lưu giữ ký ức dân tộc, nuôi dưỡng tâm hồn con người và truyền cảm hứng cho tương lai.
PV: Thế nhưng, liệu rằng sự phát triển đô thị nhanh có ảnh hưởng đến bản sắc và các giá trị văn hóa truyền thống không, thưa ông?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, câu trả lời là có, nếu chúng ta phát triển đô thị bằng tư duy thuần túy kỹ thuật và ngắn hạn. Lịch sử của nhiều thành phố trên thế giới cho thấy, khi tốc độ đô thị hóa vượt lên trước năng lực bảo vệ bản sắc, thì rất dễ xảy ra hiện tượng đồng dạng hóa không gian, bào mòn ký ức địa phương, đứt gãy cộng đồng và làm nghèo đời sống tinh thần.
Với Hà Nội, nguy cơ ấy càng hiện hữu. Bởi đây không chỉ là một đô thị đang phát triển nhanh, mà còn là nơi chất chứa dày đặc các lớp trầm tích văn hóa: Từ Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ, phố cũ, làng nghề, làng cổ, hồ nước, cây xanh, đến nếp sống thanh lịch, văn minh của người Tràng An. Một khi những yếu tố ấy bị lấn át bởi tư duy phát triển chỉ chạy theo tốc độ thì cái mất đi không chỉ là vài công trình cũ mà là một phần bản sắc của Thủ đô.
Nhưng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, phát triển đô thị nhanh không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc. Vấn đề nằm ở cách phát triển. Nếu chúng ta biết tích hợp bảo tồn vào phát triển, biết xem di sản là tài sản, xem không gian văn hóa là nguồn lực, xem cộng đồng là chủ thể, thì chính đô thị hiện đại lại có thể tạo thêm điều kiện để văn hóa truyền thống được hồi sinh trong hình thức mới. Một Thủ đô trưởng thành là một Thủ đô biết hiện đại hóa trên nền văn hóa của mình, chứ không phải bằng cách xóa trắng ký ức để làm lại từ đầu.
PV: Văn hóa nếu được đánh thức và phát huy đúng cách sẽ không chỉ là quá khứ đáng tự hào, mà còn là chìa khóa mở ra tương lai cho Hà Nội hôm nay và mai sau. Vậy, yếu tố then chốt để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển bền vững cho thủ đô là gì?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, yếu tố then chốt là phải chuyển được văn hóa từ “tiềm năng” thành “năng lực phát triển thực tế”. Hà Nội không thiếu tài nguyên văn hóa. Điều Hà Nội cần là cơ chế để tài nguyên ấy trở thành nguồn lực sống động trong đời sống đương đại.
Điều này đòi hỏi ba chuyển đổi rất quan trọng. Thứ nhất là chuyển từ tư duy bảo tồn thụ động sang bảo tồn sáng tạo. Thứ hai là chuyển từ xem văn hóa như lĩnh vực tiêu dùng ngân sách sang xem văn hóa là lĩnh vực có thể tạo giá trị gia tăng, đóng góp vào tăng trưởng, du lịch, công nghiệp sáng tạo và chất lượng sống. Thứ ba là chuyển từ quản lý hành chính đơn thuần sang quản trị phát triển văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ, đồng hành với người dân, nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo. Tinh thần ấy cũng rất gần với yêu cầu Hà Nội phải chuyển mạnh từ “quản lý hành chính” sang “kiến tạo và phục vụ phát triển”.
Muốn vậy, phải có thể chế tốt, quy hoạch tốt và con người tốt. Thể chế phải tạo không gian cho sáng tạo. Quy hoạch phải dành chỗ xứng đáng cho các thiết chế văn hóa, không gian công cộng, di sản, công nghiệp văn hóa. Và con người phải được đặt ở vị trí trung tâm. Khi người dân Hà Nội thấy văn hóa là niềm tự hào, là sinh kế, là phong cách sống, là sức mạnh mềm của thành phố, thì lúc đó văn hóa mới thực sự trở thành động lực phát triển bền vững.
Hà Nội muốn đi xa, nhất định phải đi bằng đôi chân của trí tuệ, của công nghệ và thể chế, nhưng phải đi với trái tim của văn hóa.
PV: Theo ông, Hà Nội cần làm gì để vừa thể hiện được khát vọng phát triển của một đô thị đặc biệt vừa giữ được bản sắc văn hóa riêng?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Hà Nội trước hết cần kiên định một nguyên tắc: Phát triển càng lớn càng phải giữ bản sắc rõ hơn. Vì Hà Nội không có đặc quyền được trở thành một đô thị giống mọi đô thị khác. "Hà Nội phải là Hà Nội".
Nghĩa là trong mọi chiến lược phát triển, từ hạ tầng, chỉnh trang đô thị, phát triển không gian ngầm, đô thị thông minh, kinh tế số, trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo, cho tới xây dựng các khu đô thị mới, đều phải có câu hỏi đi kèm: Yếu tố văn hóa ở đâu? Bản sắc Thăng Long – Hà Nội được thể hiện thế nào? Cộng đồng được hưởng lợi ra sao? Ký ức đô thị được giữ lại bằng cách nào? Nghị quyết 02 đặt ra một khát vọng rất lớn cho Thủ đô, nhưng càng khát vọng lớn càng cần bản lĩnh văn hóa lớn để tự giữ mình trong quá trình bứt phá.
Cụ thể hơn, tôi cho rằng Hà Nội cần làm đồng thời mấy việc. Một là bảo vệ nghiêm ngặt các không gian di sản cốt lõi, không để lợi ích ngắn hạn làm tổn hại vốn quý ngàn năm. Hai là phát triển mạnh công nghiệp văn hóa, các không gian sáng tạo, nghệ thuật công cộng, du lịch văn hóa, kinh tế di sản để biến bản sắc thành sức mạnh mềm và giá trị kinh tế. Ba là đầu tư cho con người Hà Nội, cho giáo dục thẩm mỹ, lối sống thanh lịch, văn minh, vì bản sắc đô thị không chỉ nằm ở công trình mà còn nằm ở cư dân của nó. Bốn là ứng dụng công nghệ số để bảo tồn, quảng bá, kết nối và làm mới trải nghiệm văn hóa, giúp người trẻ đến gần hơn với lịch sử của chính thành phố mình. Và năm là xây dựng một cơ chế quản trị đô thị biết lắng nghe giới chuyên gia, cộng đồng cư dân và các chủ thể sáng tạo, để phát triển không chỉ đúng hướng mà còn có chiều sâu.
Tôi tin rằng, Hà Nội hoàn toàn có thể vừa là trung tâm đổi mới sáng tạo, vừa là biểu tượng văn hiến; vừa hiện đại, thông minh, toàn cầu, vừa sâu lắng, thanh lịch và rất riêng. Đó không phải là hai con đường tách biệt, mà chính là con đường phát triển đúng đắn nhất của một Thủ đô nghìn năm tuổi trong kỷ nguyên mới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Bùi Hoài Sơn!
