“Sách nói” nuôi dưỡng văn hoá đọc

Từ bao đời nay, những trang sách không chỉ lưu giữ tri thức, mà còn bảo tồn ký ức, nuôi dưỡng tâm hồn và kết nối con người với những giá trị bền vững của cuộc sống. Nhưng hôm nay, giữa thời đại số, khi mỗi ngày chúng ta phải đối diện với hàng ngàn thông tin từ điện thoại thông minh, mạng xã hội, video ngắn hay trí tuệ nhân tạo, việc dành thời gian ngồi xuống và đọc một cuốn sách dường như khó khăn hơn. Trong bối cảnh ấy, “sách nói” xuất hiện như một phương thức tiếp cận tri thức mới.

Trên thế giới, Audible đã phát triển thành một thị trường trị giá hàng tỷ USD, còn tại Trung Quốc, Himalaya FM đã thu hút hàng trăm triệu người dùng. Những mô hình này cho thấy khi công nghệ, nội dung chất lượng và thói quen số gặp nhau, sách nói có thể trở thành một phần rất tự nhiên trong đời sống.

Chị Phùng Thị Như Quỳnh, Phó Giám Đốc Công ty cổ phần Sách điện tử Waka – một trong những công ty sách đang phát triển bằng việc xây dựng hệ sinh thái đọc sách đa dạng, chuyển đổi từ đọc sách truyền thống sang không gian số (hay còn gọi là “sách nói”) cho rằng, Việt Nam đang có nhiều điều kiện thuận lợi như dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng smartphone cao và nhu cầu học tập ngày càng lớn. Chị tin đây sẽ là một trong những thị trường audiobook phát triển nhanh trong những năm tới.

Chị Phùng Thị Như Quỳnh cũng cho rằng, đây là xu hướng tất yếu của thời đại all-in-one. Người dùng hiện đại không cần mang theo nhiều thiết bị – mọi thứ từ ví tiền, email đến sách đều nằm trong một chiếc điện thoại di động. Theo Edison Research (Mỹ), có đến 67% người nghe audiobook thực hiện đồng thời một hoạt động khác – di chuyển, tập thể dục, nấu ăn – đây là "khoảng thời gian chết" mà không định dạng nội dung nào khác cạnh tranh được.

Sự dịch chuyển này còn mang ý nghĩa bình đẳng hóa tri thức: một người lao động không có điều kiện ngồi đọc sách trong thư viện vẫn có thể tiếp cận tri thức trong lúc đi xe buýt hay làm việc nhà. Khi tri thức không còn bị giam trong một không gian cố định, cơ hội học hỏi trở nên rộng mở hơn cho tất cả mọi người. Không phải ai cũng có điều kiện dành hàng giờ ngồi trong thư viện, nhưng gần như ai cũng có thể tranh thủ 20–30 phút mỗi ngày để nghe một chương sách. Khi tri thức có thể đồng hành cùng cuộc sống hằng ngày, cơ hội học tập cũng được mở rộng cho nhiều người hơn.

"Điều đáng mừng là sách nói không lấy đi độc giả của sách in hay ebook. Thực tế, nhiều người sau khi nghe một cuốn sách lại muốn tìm đọc hoặc sở hữu bản giấy để đọc kỹ hơn, ghi chú và lưu giữ. Theo tôi, đó là minh chứng rõ nhất cho thấy audiobook không cạnh tranh với các định dạng khác, mà đang góp phần mở rộng và làm phong phú hệ sinh thái đọc", chị Phùng Thị Như Quỳnh chia sẻ.

Tuy nhiên, chị Phùng Thị Như Quỳnh cho rằng, thách thức lớn nhất của văn hóa đọc hôm nay không phải là thiếu sách hay thiếu tri thức, mà là sự phân mảnh của sự chú ý. Chưa bao giờ chúng ta có nhiều nội dung để tiếp cận như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại, mỗi người có thể đọc sách, xem video, nghe podcast hay sử dụng AI để tìm kiếm thông tin. Nhưng cũng chính vì có quá nhiều lựa chọn, việc duy trì sự tập trung trong một khoảng thời gian đủ dài ngày càng trở nên khó khăn. Trong khi đó, đọc sách hay nghe một cuốn sách trọn vẹn lại là quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, khả năng suy ngẫm và tư duy liên tục. Đây là những năng lực rất quan trọng để học tập, làm việc và đưa ra những quyết định có chiều sâu.

Vì vậy, để sách nói thực sự góp phần xây dựng thói quen học tập suốt đời, điều quan trọng nhất là biến việc nghe thành điểm khởi đầu của một hành trình học hỏi, chứ không phải điểm kết thúc. Có ba yếu tố rất quan trọng. Thứ nhất là cá nhân hóa. Mỗi người có nhu cầu, mục tiêu và sở thích khác nhau. Khi nền tảng có thể gợi ý đúng cuốn sách vào đúng thời điểm, việc học sẽ trở nên tự nhiên và dễ duy trì hơn. Thứ hai là tạo động lực để người dùng tiếp tục khám phá. Một cuốn sách hay nên mở ra cánh cửa cho những cuốn sách tiếp theo, cho những chủ đề liên quan và những góc nhìn mới. Khi người dùng luôn tìm thấy điều đáng học tiếp, việc đọc sẽ dần trở thành một thói quen. Và cuối cùng là xây dựng cộng đồng học tập. Đọc sách vốn là một hành trình cá nhân, nhưng khi mọi người có thể chia sẻ cảm nhận, trao đổi ý tưởng và truyền cảm hứng cho nhau, việc học sẽ bền vững hơn rất nhiều.

Có thể “sách nói” sẽ không thay thế được cảm giác lật từng trang giấy cũng không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm đọc truyền thống. Nhưng “sách nói” đang mở thêm những con đường để tri thức đến gần hơn với mỗi người. Bởi suy cho cùng, điều quan trọng nhất của văn hóa đọc không nằm ở việc đọc bằng mắt hay lắng nghe bằng tai. Điều quan trọng là mỗi người vẫn giữ được nhu cầu học hỏi, khả năng suy ngẫm và khát vọng hoàn thiện bản thân.