Thánh Gióng: Từ truyền thuyết đến biểu tượng dân tộc

Theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, trong tâm thức của mỗi người dân đất Việt, Thánh Gióng - Phù Đổng Thiên Vương không chỉ là một vị anh hùng chống giặc ngoại xâm mà còn là biểu tượng của sức mạnh quật khởi và ý chí chống ngoại xâm ngay từ buổi đầu dựng nước.

Giáo sư Nguyễn Chí Bền cho rằng, điều làm nên sức sống bất tử của huyền tích Thánh Gióng không chỉ dừng lại ở hình tượng người anh hùng ra trận. Đó còn là những chi tiết đầy tính sử thi: Gióng nhổ bụi tre đằng ngà làm vũ khí, sau khi đánh tan quân xâm lược đã cưỡi ngựa lên Sóc Sơn, bái vọng mẹ rồi bay về trời. Những yếu tố này cho thấy cách dân gian lịch sử hóa và linh thiêng hóa hình tượng người anh hùng bảo vệ non sông.

Việc thờ phụng Thánh Gióng đã trở thành một tín ngưỡng lâu đời trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt, thể hiện lòng biết ơn và sự tôn kính đối với vị anh hùng đã có công đánh giặc cứu nước.
Đặc biệt, Hội Gióng đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại vào ngày 16/11/2010, khẳng định giá trị nổi bật của một lễ hội dân gian giàu tính lịch sử và biểu tượng. Diễn ra hằng năm tại làng Phù Đổng, Hội Gióng được ví như một “kịch trường dân gian” quy mô lớn, tái hiện sống động cuộc chiến thần thoại của Thánh Gióng đánh tan giặc Ân.

Ông Đặng Thế Quân, Ban Quản lý di tích đền Phù Đổng, xã Phù Đổng, Hà Nội cho biết, lễ hội ở đây không phải là thờ cúng thông thường mà là một hội trận diễn ra gồm nhiều yếu tố. Kịch bản của lễ hội được chuẩn bị công phu; mời hàng nghìn vai diễn trong nhân dân. Thứ hai là phong cách, diễn xướng trong lễ hội rất độc đáo, phong phú. Trong lễ hội có hai trận đánh. Một là trận tại Đông Đàm. Trận tại Đông Đàm là chúng ta vừa đánh vừa đàm, đàm phán với quân giặc để hòa bình. Thứ hai là sau khi đàm không được, chúng ta sẽ tổ chức đánh ở trận Soi Bia. Trận Soi Bia là một trận đánh thần kỳ, trong đó ông Hiệu cờ tượng trưng cho Thánh Gióng. Ông Hiệu cờ trận đánh rất oai phong lẫm liệt, thể hiện khí phách anh hùng của dân tộc. Tất cả các trang phục, đạo cụ, các vai diễn trong lễ hội rất là độc đáo, mang nhiều cái yếu tố dân gian của văn hóa tâm linh người Việt.

Từ truyền thuyết dân gian, Thánh Gióng đã được định hình như một biểu tượng văn hóa - lịch sử tiêu biểu của tinh thần quật cường dân tộc. Không chỉ hiện diện trong lễ hội hay ký ức cộng đồng, hình tượng ấy tiếp tục lan tỏa, trở thành nguồn lực tinh thần bền bỉ, hun đúc ý chí bảo vệ và dựng xây đất nước trong dòng chảy đương đại.