Radio
Podcast
Multimedia
Thiên Cổ Miếu, còn gọi là đền Thiên Cổ, tọa lạc trên một quả đồi nhỏ thuộc khu vực Hương Lan, phường Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Ngôi đền chỉ có một gian, nép mình dưới bóng hai cây táu cổ thụ với gốc lớn đến mức nhiều người ôm không xuể. Vẻ trầm mặc, cổ kính của ngôi đền cùng những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ khiến nơi đây trở thành một địa chỉ văn hóa tâm linh đặc biệt trên vùng đất Tổ.
Theo các tư liệu lịch sử và theo ngọc phả thôn Hương Lan được trích dẫn trong văn bia về lịch sử ngôi đền, vào đời Hùng Vương thứ 18 ở làng Mộ Trạch, tỉnh Hải Dương xưa (nay là xã Đường An, thành phố Hải Phòng) có vợ chồng ông Vũ Công dòng dõi thư thi nhưng gia cảnh bần hàn nên tìm đến thôn Hương Lan, gần kinh đô Văn Lang làm nghề dạy chữ, mưu sinh.
Vợ chồng ông Vũ Công sinh ra người con trai là Vũ Thê Lang vốn thông minh, nho nhã, lớn lên cũng nối nghiệp cha làm nghề dạy học. Vũ Thê Lang có vợ là Nguyễn Thị Thục quê gốc vùng Bắc Ninh. Tương truyền, thầy giáo Vũ Thê Lang là người thầy giỏi, đã đào tạo nhiều tướng tài phụng sự cho triều đại Hùng Vương. Trong số học trò của ông còn có 2 cô công chúa con của vua Hùng là Ngọc Hoa và Tiên Dung.
Theo lời các cụ cao tuổi ở Hương Lan kể lại, tương truyền, vợ chồng thầy Vũ Thê Lang sinh được 3 người con trai, nhưng không may khi các con chưa kịp trưởng thành thì sư phụ, sư mẫu đột ngột tạ thế dù không ốm đau, vào cùng giờ, cùng ngày 2 tháng 2 năm Quý Dậu (năm 228 trước Công Nguyên). Sau này, ba người con trai của thầy giáo Vũ Thê Lang trưởng thành đều trở thành đô sĩ cận vệ của vua Hùng. Khi vua Hùng mất, ba người đã tìm về thôn Hương Lan trẫm mình xuống hồ tự vẫn để tỏ lòng trung nghĩa. Ba ông được phong làm Thành hoàng làng và được lập nơi thờ tự.
Những câu chuyện này góp phần tạo nên mối liên kết giữa đền thờ vợ chồng thầy giáo, lăng mộ của ba vị Thành hoàng làng và đình làng, hình thành một quần thể di tích mang nhiều ý nghĩa trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương.
“Đền Thiên Cổ thờ vợ chồng thầy giáo Vũ Thê Lang và Nguyễn Thị Thục. Cách đền Thiên Cổ khoảng 2, 3 trăm mét thì là lăng mộ của 3 người con của họ và cách lăng vài trăm mét nữa thì là đình thờ Thành hoàng làng là ba người con của thầy giáo Vũ Thê Lang”, ông Nguyễn Hữu Hoành, thành viên Ban Quản lý cụm di tích đình - đền - lăng Thiên Cổ chia sẻ.
Đền Thiên Cổ có vị trí khá đẹp và thuận tiện, nằm trên một quả đồi nhỏ ngay sát đường nhựa liên xã. Có nhiều lối mòn được lát xi măng sạch đẹp, hai bên trồng hoa cảnh dẫn vào đền. Trong đó lối đi chính qua mấy chục bậc cầu thang sẽ dẫn lên một sân nhỏ với một lư hương lớn dẫn vào đền chính. Trong cung cấm ngôi đền hiện còn tượng thờ vợ chồng thầy giáo và hai học trò là công chúa Tiên Dung, Ngọc Hoa con của vua Hùng. Cùng với đó là bức đại tự và các câu đối cổ bằng chữ Việt cổ. Điều đáng chú ý là trong gian chính của đền có một ngôi mộ được cho là mộ chung của thầy giáo Vũ Thê Lang và vợ là Nguyễn Thị Thục.
Ông Nguyễn Ngọc Oanh, thủ nhang đền Thiên Cổ phân tích: Hai câu đối là Hùng Lĩnh Trung Chi Thắng Tích - Nam Thiên Chính Khí Linh Từ - dịch là đền thiêng mang dấu ấn của thòi Hùng Vương, thờ thầy có chí khí mạnh mẽ và lớn lao của nước Nam. Trong đền còn có bức hoành phi “Đạo học nét son ngời Lạc Việt”. Hoành phi và câu đối trong đền Thiên Cổ có từ thời Vua Tự Đức.
"Tương truyền khi vua vi hành, biết đây là đền thờ thầy giáo đã cho xây miếu bằng đá ong và lợp bằng ngói (trước đây chỉ là bằng đất). Ngoài ra trong ngôi đền thiêng này còn có chiếc lư hương cổ bằng đất nung được cho là có từ thời nhà Lý. Đặc biệt là các pho tượng sư phụ, sư mẫu và hai công chúa Ngọc Hoa, Tiên Dung và 2 thị nữ hầu cận”, ông Nguyễn Ngọc Oanh cho biết.
Những chứng tích quý giá còn lại trong đền như sắc phong, ngọc phả, tượng thầy giáo, cô giáo, tượng hai cô học trò: Tiên Dung - Ngọc Hoa với hai thị nữ theo hầu... không chỉ có ý nghĩa trong sinh hoạt tín ngưỡng mà còn góp phần tạo nên giá trị lịch sử, văn hóa của ngôi đền. Việc bảo quản, gìn giữ các tư liệu và đồ thờ cổ vì thế luôn được chính quyền địa phương cùng những người trông coi di tích quan tâm.
Cũng theo các cụ kể lại, khi nhân dân lập miếu thờ vợ chồng thầy giáo Vũ Thê Lang và Nguyễn Thị Thục có trồng hai cây táu trước đền thờ. Hiện trước sân đền cũng có đôi cây táu đại thụ, tương truyền cây này là con cháu của “cụ” táu thời Hùng Vương. Điểm độc đáo là hai cây táu cùng một giống được trồng hai bên tả hữu trước mặt đền, nhưng khi trưởng thành một cây trổ hoa vàng, một cây lại hoa trắng nên được người dân gọi là “cây Vàng, cây Bạc”. Cả hai cây đều đã được công nhận là Cây di sản năm 2012. Qua thời gian, đôi cây táu trở thành một phần không thể tách rời của cảnh quan di tích, gắn với những câu chuyện linh thiêng được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Năm 1999, quần thể di tích đình - đền - lăng, trong đó có đền Thiên Cổ ở Hương Lan, được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di tích, gắn gìn giữ di sản với giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay.
Từ những câu chuyện được lưu truyền trong ngọc phả đến những hiện vật còn được gìn giữ trong gian thờ, Thiên Cổ Miếu mang trong mình nhiều lớp giá trị văn hóa. Những truyền tích về người thầy thời Hùng Vương cần được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và tư liệu lịch sử, nhưng thông điệp về sự trân trọng tri thức, lòng biết ơn người thầy vẫn luôn có ý nghĩa đối với đời sống hôm nay.
Giữa vùng đất Tổ giàu truyền thống lịch sử, đền Thiên Cổ không chỉ là niềm tự hào của người dân Hương Lan mà còn là nơi nhắc nhớ các thế hệ về đạo lý “tôn sư trọng đạo” - một giá trị bền vững trong văn hóa Việt Nam. Qua đó góp phần bảo tồn ký ức cộng đồng, tiếp nối truyền thống hiếu học và vun đắp tình yêu đối với di sản dân tộc.
