Theo TS Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trưng bày "Sử đá lưu danh" kể lại câu chuyện về 82 bia Tiến sĩ từ vị vua khởi dựng bia, các khoa thi, những dòng họ khoa bảng, làng khoa bảng, đến các nhân vật tiêu biểu gắn liền với hệ thống giáo dục, khoa cử và quản trị quốc gia thời quân chủ, qua đó góp phần hình thành và bồi đắp nền tảng văn hiến của dân tộc.
"Thông qua không gian trưng bày này, khách tham quan không chỉ khám phá các giá trị tư liệu về nội dung văn bia mà còn thấy được mỗi tấm bia Tiến sĩ thực sự là một tác phẩm nghệ thuật chạm khắc đá với nhiều đường nét mềm mại và hết sức tinh xảo".
Trưng bày “Sử đá lưu danh” giới thiệu các tài liệu, hiện vật được khai thác từ các giá trị lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật của 82 bia Đề danh Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ông Trương Quốc Toàn, cố vấn nội dung trưng bày cho biết, từ trước đến nay, các dãy nhà bia mới chỉ là những trưng bày bia Tiến sĩ với tư cách là hiện vật lịch sử và khách tham quan (từ năm 2016 trở về trước) chỉ đi ngang qua hoặc dừng lại chụp ảnh mà không biết nội dung bia đá có gì, hoa văn, họa tiết trang trí trên bia cũng mờ. Đây là sự lãng phí rất lớn khi khách đến mà không có cơ hội tìm hiểu kỹ về bia Tiến sĩ.
"Giá trị trên bia Tiến sĩ vô cùng phong phú, khái quát tất cả lịch sử khoa bảng Việt Nam dưới 2 triều Lê - Mạc trong khoảng thời gian 82 bia Tiến sĩ được tạo tác tại Thăng Long. Ở đây chúng tôi sử dụng AI để dựng các phim Hoạt hình phù điêu. Để thực hiện được phim hoạt hình phù điêu này thì cần có một nghệ sĩ tạo ra những bức phù điêu, sau đó chúng tôi số hóa các bức phù điêu đó rồi dùng AI cho bức phù điêu chuyển động. Chúng ta đang sống trong thời kỳ công nghệ, hãy để AI tham gia vào quá trình sáng tạo nhưng theo cách có chọn lọc và chủ động. Từ sự chủ động đó giúp khách tham quan có những trải nghiệm tốt hơn, họ được làm chủ cuộc chơi trong quá trình khám phá các giá trị về bia Tiến sĩ", ông Trương Quốc Toàn nhấn mạnh.
TS sử học Nguyễn Hữu Tâm đánh giá, trưng bày đã "quần chúng hóa", "phổ biến hóa" nguồn thông tin trên bia Tiến sĩ bằng tiếng Việt mang lại thuận lợi cho khách tham quan trong quá trình tìm hiểu về bia Tiến sĩ. "Nếu để nguyên thông tin trên bia Tiến sĩ thì chỉ dành riêng cho những người nghiên cứu hàn lâm vì không phải ai cũng biết chữ Hán, còn bây giờ, du khách có thể tự tìm hiểu một cách nhanh chóng, chính xác là khoa thi đó như thế nào, vì sao 3000 người thi mà chỉ tìm được 25 người đỗ, có khoa thi có Trạng Nguyên nhưng có khoa thi chỉ có Thám hoa đứng đầu... Thật tuyệt vời khi Văn Miếu-Quốc Tử Giám làm được điều này".
Bà Nguyễn Liên Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, không gian trưng bày có sự đổi mới, đó là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại được thiết kế trên sự đối thoại nghệ thuật giữa hai chất liệu chủ đạo: Giấy và Đá. Giấy là sự khởi đầu bằng những nét bút thể hiện quá trình rèn luyện của người học trò. Sau khi thành danh thì đá là thứ để khắc lưu danh cho hậu thế. Sự chuyển tiếp giữa hai chất liệu này thể hiện mong muốn của các triều đại quân chủ “vĩnh cửu hóa” sự tôn vinh tầng lớp tinh hoa trí thức.
"Điểm đặc biệt ở trưng bày lần này là đưa mọi người từ không gian tĩnh sang trải nghiệm thực tế. Ở đây chúng tôi có đưa những họa tiết trên bia Tiến sĩ, ví dụ linh vật con Nghê, những chữ mang tính nghệ thuật thư pháp và đặt ở tầm thấp để các em học sinh đến tham quan có thể tự mình trải nghiệm in dập được một bản họa tiết và mang về làm kỷ niệm. Đó là cách chúng tôi thực hiện giáo dục di sản theo kiểu vừa học vừa chơi nhưng rất dễ nhớ, dễ thực hiện và như thế di sản sẽ ngấm vào các em ngay từ khi còn nhỏ".
Song hành với hình thức trưng bày truyền thống, các giải pháp công nghệ số được ứng dụng nhằm tái hiện không gian di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, mở ra cách tiếp cận mới mẻ đối với lịch sử khoa cử Việt Nam. Thông qua đó, trưng bày góp phần làm mới cách kể câu chuyện di sản, lan tỏa tinh thần “chạm vào lịch sử, khám phá di sản”, giúp công chúng tiếp cận sinh động hơn những đóng góp của các bậc tiền nhân đối với sự nghiệp giáo dục, bồi dưỡng nhân tài, đồng thời nhận diện những giá trị bền vững của đạo học truyền thống trong đời sống đương đại.
Trưng bày được kết nối nội dung chặt chẽ với các trưng bày hiện có như: “Quốc Tử Giám - Trường Quốc học đầu tiên” và “Khơi nguồn đạo học”, tạo thành một chỉnh thể thống nhất trong không gian di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Qua đó giúp công chúng có điều kiện tiếp cận một cách hệ thống và sâu sắc hơn lịch sử hình thành, phát triển của di tích, cũng như những thành tựu tiêu biểu của nền giáo dục khoa cử Việt Nam dưới chế độ quân chủ.
“Sử đá lưu danh” không đơn thuần là một trưng bày mà còn là một hành trình thị giác và cảm xúc, tái hiện con đường dài đầy gian nan để tri thức được hun đúc, nhân tài được thử thách và tên tuổi các bậc hiền tài được khắc ghi vào đá, lưu danh cùng năm tháng.
Từ những nét bút trên trang giấy đến những dòng chữ khắc sâu trên bia đá, trưng bày gửi đi một thông điệp xuyên thời gian: truyền thống hiếu học và trọng hiền tài chính là mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng sức sống của văn hóa và tương lai dân tộc./.
