Rác thải rắn sinh hoạt gia tăng: Áp lực cho môi trường đô thị

Nhiều năm qua, áp lực rác thải rắn sinh hoạt tại Hà Nội không chỉ xuất phát từ khối lượng phát sinh lớn, mà còn do mô hình thu gom, xử lý chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa. Lượng rác thải sinh hoạt ngày càng gia tăng đang tạo áp lực lớn lên hạ tầng và môi trường đô thị Hà Nội.

Theo thống kê, với quy mô dân số khoảng 8,8 triệu người, mỗi ngày Thủ đô phát sinh khoảng 8.500 tấn chất thải rắn sinh hoạt; dự báo tăng lên hơn 11.000 tấn/ngày vào năm 2030 nếu không có kế hoạch xử lý hiệu quả.

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (Urenco) cho biết, thời gian quan, tỷ lệ thu gom rác thải sinh hoạt ở khu vực đô thị đạt 100%, khu vực nông thôn đạt khoảng 98%. Đây là kết quả thể hiện nỗ lực rất lớn của thành phố trong bối cảnh địa bàn rộng, mật độ dân cư cao, lượng rác phát sinh ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn còn không ít “điểm nghẽn” cần tháo gỡ.

Tình trạng điểm tập kết rác hở, nước rỉ rác, mùi hôi tại các khu trung chuyển vẫn xuất hiện ở nhiều nơi; phương tiện thu gom ở một số khu vực còn thủ công; hạ tầng tái chế, xử lý chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải, đặc biệt việc thực hiện quy định phân loại rác tại nguồn vẫn dậm chân tại chỗ.

Trong cuộc trao đổi với PV VOV2, ông Nguyễn Thi, Giảng viên chính, Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường Hà Nội cũng đã chỉ ra rất nhiều thách thức và những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt của Thủ đô.

PV: Thưa ông Nguyễn Thi, Hà Nội đang đặt mục tiêu xây dựng đô thị xanh, thông minh và phát triển bền vững. Tuy nhiên, áp lực từ lượng chất thải rắn sinh hoạt ngày càng gia tăng đang trở thành thách thức lớn đối với công tác quản lý đô thị. Theo ông, đâu là những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay trong quản lý chất thải rắn của Thủ đô?

Ông Nguyễn Thi: Ở Hà Nội, tỷ lệ rác thải được xử lý bằng công nghệ đốt thu hồi năng lượng hiện đạt hơn 7.000 tấn/ngày (tức là hơn 80% rác thải được đem đi đốt rác phát điện) còn lại được chôn lấp hợp vệ sinh khoảng gần 3.500 tấn/ngày đêm tại các ô chôn lấp của Khu Liên hợp xử lý chất thải Nam Sơn và Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn, đây cũng là nơi đặt hai nhà máy đốt rác phát điện của Hà Nội nên điểm nghẽn lớn về việc chôn lấp chất thải gây ra tình trạng quá tải bãi chôn lấp, gây mùi hôi thối, ô nhiễm môi trường đã được giải quyết nhờ vào đốt rác phát điện. Nhưng liệu vấn đề rác thải ở Hà Nội đã được giải quyết hay chưa? Điểm nghẽn khác ở đây là khi Hà Nội chỉ phân loại thành chất thải có thể tái chế, chất thải nguy hại, chất thải cồng kềnh và chất thải khác còn lại bao gồm cả chất thải thực phẩm.

Điểm nghẽn nữa là chúng ta chưa có cơ sở tái chế chất thải thực phẩm và chưa có thị trường tiêu thụ sản phẩm từ tái chế chất thải thực phẩm. Ngoài ra còn thêm điểm nghẽn đến từ sự thiếu tuân thủ của người dân trong việc phân loại và chuyển giao rác thải sinh hoạt theo quy định của Ủy ban nhân dân TP Hà Nội. Điểm nghẽn tiếp theo là chưa có thiết bị, phương tiện thu gom riêng và xử lý riêng đối với từng loại rác thải, chúng ta vẫn thấy chỉ một phương tiện để thu gom bốn loại rác thải dù được phân loại hay chưa phân loại.

Tựu chung lại, điểm nghẽn vẫn là sự thiếu đồng bộ trong thực hiện quản lý rác thải sinh hoạt. Sự thiếu đồng bộ này có thể thấy trước tiên là sự thiếu quyết tâm thực hiện của người đứng đầu cho đến sự chậm thay đổi nhận thức và hành vi của từng người dân trong việc phân loại và chuyển giao rác thải. Thứ hai là sự thiếu đồng bộ giữa việc phân loại và thu gom, tái chế cũng như hình thành thị trường tiêu thụ các sản phẩm tái chế, đặc biệt là các sản phẩm tái chế từ chất thải thực phẩm. Thứ ba là sự thiếu đồng bộ trong thực hiện tháp quản lý rác thải sinh hoạt ở đây tôi muốn nói là chúng ta đặt điện rác ở vị trí nào trong lựa chọn giữa tái chế thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và thiêu đốt phát điện. Bởi nếu chúng ta đặt đốt rác phát điện lên trước, chúng ta sẽ xem nhẹ việc phân loại thu gom và tái chế nhất là đối với nhựa, vải và chất thải thực phẩm.

PV: Hà Nội đang hướng tới xây dựng đô thị thông minh với việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản lý hạ tầng và môi trường. Theo ông, công nghệ có thể đóng vai trò như thế nào trong việc giám sát, thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn hiệu quả hơn?

Ông Nguyễn Thi: Hiện nay chúng ta đang đẩy mạnh chuyển đổi số, trong đó có ứng dụng giám sát giao thông, khu vực công cộng. Việc giám sát bằng công nghệ số, nhất là có sự hỗ trợ của AI, thì hiệu quả thu được rất cao. Nó không chỉ giúp Nhà nước phát hiện hành vi vi phạm và kịp thời xử lý, mà thông qua đó, nó còn là một “sức mạnh dường như vô hình” chấn chỉnh hành vi của con người bởi khi con người không có giám sát và xử lý nghiêm thì thường dễ dãi, tùy tiện, xuề xòa. Từ đó, nếu việc tích hợp công nghệ giám sát vệ sinh môi trường cũng như việc xả rác trên các tuyến đường, ngõ hẻm, khu công cộng sẽ thúc đẩy thực hiện việc phân loại, chứa đựng rác thải trong các túi theo quy định và chuyển giao đúng thời điểm, đúng địa điểm, đúng loại rác sẽ sớm trở thành thói quen, làm cho việc quản lý rác thải sinh hoạt sẽ ngày càng hiệu quả,tạo bộ mặt sáng, xanh, sạch, đẹp cho Thủ đô Hà Nội.

PV: Với bối cảnh hiện tai, ông thành phố cần ưu tiên những giải pháp nào để vừa bảo đảm năng lực xử lý rác thải, vừa đáp ứng mục tiêu phát triển xanh và thông minh lâu dài thưa ông?

Ông Nguyễn Thi: Tôi cho rằng chúng ta sớm giải quyết tình trạng ngõ hẻm sâu và hẹp như hiện nay bằng việc quy hoạch, mở các tuyến đường, tạo mới không gian công cộng, khuôn viên cây xanh, hạ tầng giao thông hiện đại sạch đẹp sẽ là bối cảnh tốt để chúng ta có ý thức giữ gìn vệ sinh ngay từ khâu phân loại rác thải và chuyển giao rác thải. Có thể nói đây là yếu tố quan trọng hình thành nên một đô thị xanh, văn minh và thông minh bền vững.

Đồng thời với quy hoạch và thực hiện quy hoạch, thì việc tuyên truyền, vận động, kết hợp với giám sát khu vực công cộng và xử lý nghiêm minh các hành vi xả rác, chuyển giao rác thải không đúng quy định cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý rác thải sinh hoạt.

Nhưng quan trọng hơn hết là chúng ta cần đầu tư để nâng cấp hệ thống hạ tầng thu gom, tái chế, xử lý rác thải; trong đó cần thực hiện tốt các mô hình tuần hoàn tài nguyên, kinh tế tuần hoàn. Áp dụng cơ chế kinh tế để quản lý rác thải như trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất - EPR và sớm áp dụng biện pháp đặt cọc hoàn trả để có thể thu gom triệt để, nhanh chóng và hiệu quả các sản phẩm, bao bì sau sử dụng cũng như tái chế chất thải thực phẩm để giảm bớt gánh nặng ngân sách chi cho việc thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt.

PV: Để xây dựng một Hà Nội xanh - sạch - văn minh, bên cạnh vai trò của chính quyền và doanh nghiệp môi trường, sự tham gia của người dân được xem là yếu tố then chốt. Ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới cộng đồng để mỗi người dân thực sự trở thành một “chủ thể” trong hành trình xây dựng đô thị xanh, thông minh?

Ông Nguyễn Thi: Trong hành trình xây dựng đô thị xanh, thông minh, thì chúng ta là người tạo ra hành trình đó bằng việc bước đi trong hành trình đó; hãy bước mỗi bước là một bước xanh và hãy nghĩ mỗi ngày là suy nghĩ xanh chúng ta sẽ trải nghiệm được chính cuộc sống xanh hài hòa với thiên nhiên, nâng cao chất lượng cuộc sống trong chính hành trình đó.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!