Tạo động lực phát triển hoạt động xuất bản trong giai đoạn mới

Tại nghị trường, trình bày về dự thảo Luật Xuất bản, Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh nhận định, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản nhằm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về phát triển hoạt động xuất bản, đồng thời khắc phục những hạn chế của Luật Xuất bản năm 2012, tạo hành lang pháp lý, thúc đẩy hoạt động xuất bản phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa, đáp ứng yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế và các chiến lược, chương trình phát triển kinh tế xã hội trong giai đoạn mới.

Bộ trưởng Bộ VHTTDL cho biết, dự thảo luật được xây dựng trên ba quan điểm xuyên suốt gồm: bảo đảm phù hợp với chủ trương của Đảng, thống nhất với hệ thống pháp luật và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; không mở rộng phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản năm 2012 mà tập trung xử lý các vướng mắc, bất cập đặt ra từ thực tiễn, tạo động lực phát triển hoạt động xuất bản trong giai đoạn mới; tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp phân quyền, phân định rõ thẩm quyền, bảo đảm hoạt động của chính quyền ba cấp thông suốt, hiệu lực, hiệu quả.

Hoạt động xuất bản được xác định không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, là một trong những bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo và phát huy sức mạnh mềm quốc gia. Do vậy, Bộ trưởng Bộ VHTTDL nhấn mạnh, một định hướng sửa đổi quan trọng là cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển.

Dự thảo Luật Xuất bản lần này đổi mới nội dung quản lý Nhà nước theo hướng tăng cường quản lý bằng dữ liệu, công nghệ số và hậu kiểm; đồng thời hoàn thiện thêm hệ thống chính sách phát triển hoạt động xuất bản. Cùng với đó, chuyển từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu, hậu kiểm và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát, xử lý vi phạm.

Về mô hình hoạt động, theo dự thảo Luật Xuất bản, cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia là nhà xuất bản hoạt động đa nền tảng, đa sản phẩm; có các đơn vị sự nghiệp trực thuộc hoặc doanh nghiệp thành viên hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, truyền thông; có cơ chế tài chính đặc thù và được thành lập phù hợp với chiến lược phát triển hoạt động xuất bản theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh cho rằng, mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia được hình thành sẽ góp phần tăng cường khả năng liên kết, tập trung nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước hình thành các tổ chức xuất bản có quy mô lớn, hoạt động đa nền tảng; hình thành hệ sinh thái xuất bản và phát triển công nghiệp nội dung.

Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết, Ủy ban Văn hóa và Xã hội tán thành với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản. Hồ sơ dự án Luật trình Quốc hội được chuẩn bị đầy đủ, cơ quan chủ trì soạn thảo đã khẩn trương, nghiêm túc, cầu thị trong việc tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ dự án Luật. Dự thảo Luật phù hợp với Hiến pháp, cơ bản đồng bộ với hệ thống pháp luật, tương thích với các điều ước quốc tế liên quan mà Việt Nam là thành viên.

Với quy định về mô hình tổ chức và hoạt động của nhà xuất bản, Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng đồng tình với việc sửa đổi quy định về mô hình tổ chức nhà xuất bản nhằm phù hợp với chính quyền địa phương mới và bối cảnh chuyển đổi số. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ làm rõ cơ chế quản trị, quyền và nghĩa vụ của cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia; xác định rõ nội hàm và phân biệt mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 12 với mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 7.

Thảo luận tại tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản các đại biểu cho rằng, qua hơn 13 năm thi hành, Luật Xuất bản 2012 đã bộc lộ một số hạn chế, bất cập, chưa theo kịp yêu cầu phát triển của thực tiễn và chưa đáp ứng đầy đủ các chủ trương, định hướng mới của Đảng. Vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản là cần thiết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn và tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động xuất bản phát triển trong giai đoạn mới.

Đóng góp ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, ông Tạ Đình Thi (ĐBQH TP Hà Nội) cho rằng, đây là một dự án luật hết sức quan trọng, đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ của ngành xuất bản, hướng tới thực hiện các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước.

Đại biểu Tạ Đình Thi nhận xét, dự thảo Luật lần này đã cắt giảm thủ tục hành chính, đặc biệt là đã sửa đổi Chương V nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển thị trường xuất bản điện tử, thúc đẩy chuyển đổi số ngành xuất bản, phát triển công nghiệp nội dung số và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành xuất bản Việt Nam.

Tuy nhiên, theo ông Tạ Đình Thi lưu ý, cần tiếp tục rà soát những quy định còn mang tính "tiền kiểm" để chỉnh lý, hoàn thiện theo hướng có các phương án kiểm soát “hậu kiểm” thay thế, phù hợp với yêu cầu thực tiễn hiện nay và nhằm giải phóng được hết nguồn lực cho sự phát triển của ngành xuất bản trong bối cảnh hội nhập và cách mạng công nghiệp 4.0.

Về phát triển mô hình nhà xuất bản mới, hiện đại, tiếp cận thế giới, đại biểu Tạ Đình Thi cho rằng, dự thảo Luật đã đưa ra quy định về mô hình "cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia" tại Điều 12, cho phép các nhà xuất bản hoạt động đa nền tảng, đa sản phẩm, có đơn vị sự nghiệp trực thuộc hoặc doanh nghiệp thành viên. Nhưng cần quy định rõ hơn nữa cơ chế tài chính đặc thù cho mô hình này. Thực tế thời gian qua cho thấy, các nhà xuất bản truyền thống đang gặp rất nhiều khó khăn, vừa phải làm tốt nhiệm vụ chính trị, vừa phải tự lo phát triển kinh tế trong khi thể chế chưa theo kịp. Để có thể "vươn mình" và cạnh tranh quốc tế, các nhà xuất bản cần được trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn, có cơ chế ưu đãi về thuế, tín dụng và đất đai như quy định tại Điều 7, nhưng cần cụ thể, mang tính đột phá, tương xứng với vai trò là hạt nhân của hệ sinh thái sáng tạo nội dung.

Đặc biệt, về vấn đề khắc phục tình trạng vi phạm bản quyền, đại biểu Tạ Đình Thi cho biết, thời gian gần đây, tình trạng in lậu, vi phạm bản quyền, đặc biệt trên môi trường số, diễn ra rất phức tạp, gây thiệt hại nặng nề cho các nhà xuất bản và tác giả. Do vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật cần rà soát kỹ lưỡng, bổ sung các chế tài đủ mạnh, đủ sức răn đe đối với các hành vi xâm phạm bản quyền, đặc biệt là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để sao chép, tạo ra các sản phẩm vi phạm.

Phát biểu thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đại biểu Vũ Văn Tiến (ĐBQH TP Hải Phòng) cho rằng những vụ việc vi phạm pháp luật nghiêm trọng xảy ra trong hoạt động xuất bản thời gian qua là “một cú sốc lớn” đối với ngành và những người làm nghề. Theo đại biểu, đây cũng là thực tiễn đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ những nút thắt, điểm nghẽn tồn tại nhiều năm trong lĩnh vực xuất bản.

Từ thực tế hoạt động của các nhà xuất bản hiện nay, đại biểu Vũ Văn Tiến cho biết, cả nước có 52 nhà xuất bản, trong đó 20 nhà xuất bản có hoạt động liên kết 100%. Theo ông, số liệu này cho thấy mặt tích cực và khẳng định tính đúng đắn của chủ trương xã hội hóa hoạt động xuất bản. Các công ty sách và đối tác liên kết đã mang đến nguồn vốn, sự nhạy bén với thị trường, khả năng khai thác bản quyền quốc tế, công nghệ in ấn hiện đại và các chiến lược truyền thông.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần nhìn thẳng vào một thực trạng đáng báo động: với 20 nhà xuất bản liên kết 100%, bộ máy chuyên môn của các nhà xuất bản này gần như không trực tiếp khai thác, tổ chức bản thảo và xuất bản các sản phẩm của mình. Sự phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác liên kết, theo đại biểu, đặt ra câu hỏi về vai trò, năng lực thực chất của các nhà xuất bản trong việc thực hiện chức năng chuyên môn và trách nhiệm chính trị của mình.

“Khi nhà xuất bản phụ thuộc 100% nguồn vốn vào đối tác liên kết thì ắt nhà xuất bản rơi vào thế bị động. Và đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến nguy cơ xảy ra sai phạm về tư tưởng, chính trị, lịch sử, văn hóa trong hoạt động xuất bản” – Đại biễu Vũ Văn Tiến bày tỏ.

Để tạo nền tảng phát triển bền vững, đại biểu Vũ Văn Tiến đề nghị cần có chính sách đào tạo, tuyển dụng, đãi ngộ nhân lực xuất bản; coi thư viện là một động lực của thị trường sách thông qua cơ chế đặt hàng, mua sách và phát triển thư viện số. Đặc biệt, cần đầu tư để xuất bản trở thành công cụ của ngoại giao văn hóa và hội nhập quốc tế, trong đó nghiên cứu xây dựng quỹ hỗ trợ sáng tác, quỹ dịch thuật quốc gia, đưa tác phẩm Việt Nam ra nước ngoài.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản được các đại biểu kỳ vọng không chỉ nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn của thực tiễn, mà quan trọng hơn là tạo dựng một hành lang pháp lý mới cho ngành xuất bản phát triển trong giai đoạn chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ mô hình truyền thống sang hệ sinh thái xuất bản đa nền tảng, những đổi mới này được kỳ vọng sẽ khơi thông nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và đưa xuất bản trở thành một thành tố quan trọng của công nghiệp văn hóa, góp phần lan tỏa tri thức, văn hóa và sức mạnh mềm Việt Nam.