Thay đổi tư duy từ trợ giúp sang bảo đảm quyền bình đẳng của người khuyết tật

Thay mặt Ban Bí thư, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú vừa ký ban hành Chỉ thị số 14-CT/TW ngày 22/9/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người khuyết tật trong tình hình mới.

Chỉ thị nêu rõ: Sau 6 năm thực hiện Chỉ thị số 39-CT/TW, ngày 1/11/2019 của Ban Bí thư khóa XII về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người khuyết tật, đã đạt được nhiều kết quả quan trọng: nhận thức của hệ thống chính trị và toàn xã hội có sự chuyển biến rõ rệt; đã xác định được công tác người khuyết tật là trách nhiệm chính trị gắn liền với các mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội và quyền con người; khuôn khổ pháp luật, cơ chế, chính sách về người khuyết tật ngày càng được hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi và động lực mạnh mẽ để người khuyết tật tự tin vươn lên, chủ động hòa nhập cộng đồng.

Tuy nhiên, công tác người khuyết tật vẫn còn những hạn chế cần khắc phục như rào cản trong tiếp cận một số công trình hạ tầng và giao thông; hệ thống trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập còn thiếu; việc làm, sinh kế, mô hình hỗ trợ còn hạn chế; ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số còn chậm; thủ tục hành chính chưa bảo đảm để người khuyết tật tiếp cận.

Trong bối cảnh đó ngày 22/9/2026, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 14 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người khuyết tật trong tình hình mới. Chỉ thị đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách, xóa bỏ các rào cản và tạo điều kiện để người khuyết tật tham gia bình đẳng, sống độc lập và phát huy khả năng của mình. Vậy Chỉ thị 14 có ý nghĩa như thế nào trong việc thay đổi cách nhìn và cách làm đối với công tác người khuyết tật? Những rào cản nào cần được tháo gỡ để chính sách thực sự đi vào cuộc sống?

PGS.TS Trần Mạnh Huy, Đại biểu QH khoá 16, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần HTV Giải pháp Blockchain, Giảng viên Trường Đại học Kiến trúc Đà Nẵng có những chia sẻ về nội dung này từ chính trải nghiệm của một người khuyết tật và ở cả góc nhìn của đại biểu Quốc hội khoá 16.

Chỉ thị 14 chuyển đổi mạnh mẽ trong nhận thức, tư duy, chính sách đối với người khuyết tật

PV. Thưa PGS.TS Trần Mạnh Huy, sau 6 năm thực hiện Chỉ thị 39, mới đây Ban Bí thư đã ban hành Chỉ thị 14 về công tác người khuyết tật trong tình hình mới. Từ chính trải nghiệm của một người khuyết tật và cũng là một đại biểu Quốc hội, ông chia sẻ như thế nào về ý nghĩa của Chỉ thị này?

PGS.TS Trần Mạnh Huy: Ở góc độ cá nhân là một người khuyết tật, điều tôi quan tâm nhất không phải là chúng ta dành thêm bao nhiêu sự quan tâm cho người khuyết tật mà là xã hội của chúng ta mở ra thêm bao nhiêu cánh cửa để họ có thể tự bước đi bằng năng lực của mình. Tôi cho rằng đây chính là điểm rất đáng chú ý của Chỉ thị 14. Người khuyết tật không còn được nhìn từ góc độ là đối tượng cần được chăm sóc, trợ giúp mà được nhìn nhận đầy đủ hơn với tư cách là một công dân có quyền, có năng lực, có khát vọng và có khả năng đóng góp cho đất nước. Với người khuyết tật, nhiều khi điều cản trở chúng tôi không hẳn là khuyết tật mà là những rào cản xung quanh. Ví dụ như một bậc cầu thang không thể đi qua không thể đi lên được, một trang thông tin không thể sử dụng được, một cơ hội việc làm chưa thực sự rộng mở hay đôi khi chỉ là một định kiến vô hình nào đó thôi. Vì vậy theo tôi tinh thần "không để ai bị bỏ lại phía sau" cần được hiểu thêm một bước nữa là không chỉ bảo đảm không ai bị bỏ lại mà còn không để bất kỳ năng lực nào của con người không bị bỏ phí.

PV: Chỉ thị 14 yêu cầu tiếp tục quán triệt sâu sắc việc chuyển đổi mạnh mẽ trong nhận thức, tư duy, chính sách đối với người khuyết tật từ chăm sóc, trợ giúp sang bảo đảm quyền bình đẳng, ưu tiên cơ hội hòa nhập và phát triển đối với người khuyết tật; lấy sự tham gia, khả năng hòa nhập và chất lượng sống của người khuyết tật làm thước đo hiệu quả chính sách. Theo ông, đây có phải là một sự thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận chính sách: từ “hỗ trợ người khuyết tật” sang “trao cơ hội để người khuyết tật tự chủ và phát huy năng lực”? Và sự thay đổi ấy cần được thể hiện như thế nào trong chính sách cụ thể?

PGS.TS Trần Mạnh Huy: Nhìn vào Chỉ thị 14 tôi cho rằng đây là một thay đổi rất căn bản về tư duy. Trước đây là mình hỗ trợ người khuyết tật, còn bây giờ là tạo cơ hội, tạo môi trường để người khuyết tật cùng tham gia. Đương nhiên là trợ giúp thì vẫn cần, đặc biệt với những người khuyết tật nặng có hoàn cảnh khó khăn hoặc không có khả năng tự bảo đảm cuộc sống của mình. Nhưng nếu chính sách chỉ dừng lại ở trợ cấp thì chưa đủ. Một người khuyết tật được nhận trợ cấp nhưng không thể vào trường học được, hoặc đến trường học nhưng không được học, không tìm được việc làm. Đôi lúc là có việc làm nhưng mà do hoàn cảnh xa, rồi giao thông không thuận tiện không tiếp cận được thì họ cũng không đi làm được.

Vì vậy theo tôi cần chuyển từ câu hỏi nhà nước đã hỗ trợ bao nhiêu sang những câu hỏi cụ thể hơn ví dụ như là người khuyết tật có học được không? Có làm việc được không, có khởi nghiệp sản xuất kinh doanh được không, có sử dụng được dịch vụ công hay không, có thể tự quyết định những vấn đề của chính bản thân không và có cơ hội đóng góp bình đẳng cho xã hội không? Chính sách cụ thể cũng phải đi theo cách tiếp cận này. Chẳng hạn khi xây một công trình công cộng phải tính khả năng tiếp cận ngay từ thiết kế. Hoặc khi xây dựng một dịch vụ công trực tuyến thì phải nghĩ đến người khiếm thị, người khiếm thính, người hạn chế vận động ngay từ đầu. Giáo dục cũng thế, phải tạo điều kiện để trẻ khuyết tật thực sự học được chứ không chỉ là được ghi tên vào trong trường rồi đến trường không được học. Chính sách việc làm phải hướng đến năng lực và vị trí việc làm phù hợp chứ không phải tuyển dụng mang tính tượng trưng bởi vì anh là người khuyết tật.

Đặc biệt tôi rất quan tâm đến vai trò của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Công nghệ có thể trở thành một công cụ rất mạnh để bù đắp những hạn chế về chức năng và phá bỏ phá bỏ nhiều rào cản mà trước đây tưởng như không thể vượt qua được. Nói ngắn gọn là, chúng ta cần chuyển từ làm chính sách cho người khuyết tật sang thiết kế xã hội có sự tham gia của người khuyết tật.

Người khuyết tật không cần xã hội làm thay tất cả mà cần là một môi trường công bằng để tự làm, tự chịu trách nhiệm và cống hiến bằng năng lực của mình.

PV: Chỉ thị 14 đặt mục tiêu đến năm 2030, bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người khuyết tật; ưu tiên chăm lo cho những người khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn hoặc không có khả năng tự bảo đảm cuộc sống; đồng thời, mở rộng tối đa cơ hội học tập, lao động, khởi nghiệp, sáng tạo, sản xuất, kinh doanh và tham gia các hoạt động xã hội, để người khuyết tật có khả năng phát huy năng lực, tự chủ, cống hiến, thụ hưởng thành quả phát triển; bảo đảm sự tham gia phù hợp của người khuyết tật vào các cơ quan dân cử. Ông nhìn nhận như thế nào về tính khả thi của những mục tiêu này, đặc biệt là mục tiêu bảo đảm sự tham gia phù hợp của người khuyết tật vào các cơ quan dân cử?

PGS.TS Trần Mạnh Huy: Theo tôi mục đích này chúng ta có cơ sở để hướng tới. Nhưng điều quan trọng là phải biến mục tiêu thành những điều kiện thực tế, thành một hành lang để cho người khuyết tật nhìn vào đó mà hướng đến. Riêng đối với cơ quan dân cử tôi nghĩ chúng ta không nên hiểu vấn đề một cách máy móc rằng là chỉ cần có thêm một vài đại biểu là người khuyết tật thì đã hoàn thành mục tiêu, mà quan trọng hơn là phải tạo ra một môi trường để những người khuyết tật có năng lực, có uy tín, có kinh nghiệm và khát vọng cống hiến họ có cơ hội bình đẳng tham gia vào đời sống chính trị xã hội.

Muốn vậy phải bắt đầu sớm từ giáo dục đào tạo, việc làm, hoạt động xã hội, khả năng tiếp cận thông tin cho đến điều kiện tham gia ứng cử vào hoạt động của cơ quan dân cử. Tôi cho rằng tiếng nói trực tiếp của người khuyết tật trong quá trình xây dựng chính sách là rất cần thiết bởi có những rào cản nếu chỉ đứng từ bên ngoài nhìn vào chúng ta rất khó nhận ra bởi chỉ có người khuyết tật họ mới biết họ cần cần cái gì họ muốn họ như thế nào thì họ mới mới sống độc lập được. Điều tôi muốn nhấn mạnh là không nên nhìn một đại biểu khuyết tật trước hết qua dạng tật của họ, một đại biểu Quốc hội hay đại biểu Hội đồng nhân dân vẫn phải được nhìn nhận trước hết qua năng lực, phẩm chất, trách nhiệm và khả năng đại diện cho cử tri, ở đây là cộng đồng của người khuyết tật nói riêng và cộng đồng dân cư mà nơi người đại biểu dân cử đại diện. Người khuyết tật cần có cơ hội bình đẳng chứ không cần sự ưu ái về hình thức. Nếu tháo được những rào cản từ giáo dục, việc làm đến tham gia xã hội tôi tin rằng sự hiện diện của người khuyết tật trong các cơ quan dân cử ngày càng tự nhiên hơn và thực chất hơn.

PV: Vậy theo ông làm thế nào để biến những yêu cầu rất đúng và rất nhân văn của Chỉ thị 14 thành trách nhiệm cụ thể của từng bộ, ngành, địa phương, để không xảy ra tình trạng chính sách đã có nhưng người khuyết tật vẫn phải tự mình “đấu tranh” để tiếp cận quyền lợi?

PGS.TS Trần Mạnh Huy: Tôi cho rằng đây là yếu tố quan trọng nhất. Một chủ trương tốt khi thực thi để đi vào cuộc sống thì cần trả lời năm câu hỏi rất cụ thể: Thứ nhất là việc gì, ai làm, khi nào xong, nguồn lực ở đâu và đo kết quả bằng gì. Nên tôi nghĩ mỗi bộ, ngành và địa phương khi triển khai Chỉ thị 14 cần có một hệ thống chỉ tiêu thực chất chứ không nên chủ yếu báo cáo số hội nghị đã tổ chức hay số văn bản đã ban hành.

Theo tôi còn một nguyên tắc rất quan trọng nữa là không nên xây dựng chính sách cho người khuyết tật mà thiếu tiếng nói của người khuyết tật. Các tổ chức đại diện và bản thân người khuyết tật cần được tham gia từ khâu xây dựng thực hiện đến giám sát các chính sách này. Về phía Quốc hội, Chỉ thị 14 đã đặt ra yêu cầu rà soát hoàn thiện pháp luật tăng cường giám sát. Tôi cho rằng vai trò giám sát cần đi vào kết quả cuối cùng. Còn nếu một quyền đã được pháp luật quy định nhưng người khuyết tật vẫn phải đi nhiều nơi làm nhiều thủ tục thậm chí phải đi xin để được hưởng chính quyền lợi của mình thì ở đâu đó trong quá trình thực thi vẫn còn một khoảng trống phải được xử lý. Quyền đã được pháp luật ghi nhận thì phải trở thành một quyền có thể tiếp cận được trong đời sống hằng ngày.

PV: Cá nhân ông kỳ vọng Chỉ thị 14 sẽ tạo ra những thay đổi căn bản như thế nào trong những năm tới, để người khuyết tật không còn được nhìn chủ yếu từ góc độ “được hỗ trợ”, mà được nhìn nhận như những công dân có quyền, có năng lực và có đóng góp?

PGS.TS Trần Mạnh Huy: Chỉ thị 14 vừa được ban hành nhưng tôi đã nhận được rất nhiều cuộc gọi từ cộng đồng người khuyết tật. Họ rất vui và cảm ơn sự quan tâm của Đảng, nhà nước, Chính phủ, Quốc hội trong việc quan tâm, chăm sóc, tạo điều kiện cho người khuyết tật vươn lên. Tôi kỳ vọng tới đây, tư duy cách nhìn về cộng đồng người khuyết tật sẽ thay đổi, từ thương cảm sang tôn trọng, từ trợ giúp sang trao cơ hội, từ làm thay sang tạo điều kiện để tự chủ.Và từ nhìn thấy khuyết tật sang nhìn thấy năng lực của một con người. Tôi mong trong vài năm tới một người khuyết tật bước vào trường học, một cơ quan nhà nước, nhà ga, bệnh viện hay một nền tảng số sẽ không phải tự hỏi rằng là nơi này có dành cho mình không? Một xã hội thực sự hòa nhập là khi khả năng tiếp cận không còn là một phần bổ sung sau cùng mà trở thành một yêu cầu bình thường ngay từ khi chúng ta thiết kế chính sách, công trình, sản phẩm, dịch vụ.

Và tôi cũng đặc biệt kỳ vọng vào công nghệ. Trí tuệ nhân tạo, các thiết bị trợ giúp thông minh và chuyển đổi số có thể mở ra những khả năng rất lớn để người khuyết tật học tập, làm việc và sống độc lập hơn. Nhưng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó giúp cho con người có thêm quyền lựa chọn và thêm cơ hội chứ không phải là công nghệ làm giảm, làm tăng thêm rào cản. Cuối cùng là với trải nghiệm chính mình tôi muốn nói một điều rất đơn giản: Người khuyết tật không cần xã hội làm thay tất cả, điều chúng tôi cần là một môi trường công bằng để có thể tự làm, tự lựa chọn, tự chịu trách nhiệm và cống hiến bằng năng lực của mình. Nếu Chỉ thị 14 tạo được sự chuyển biến đó thì thành công lớn nhất không phải là chúng ta đã có thêm bao nhiêu chính sách dành cho người khuyết tật mà đó là xã hội nhìn người khuyết tật là một công dân bình thường, một người lao động, một nhà khoa học, một doanh nhân, một nghệ sĩ, một đại biểu dân cử như bất kỳ công dân nào khác. Đó mới là ý nghĩa đầy đủ của hai chữ hòa nhập và đó mới là tinh thần của Chỉ thị 14 vừa được ban hành.

PV: Trân trọng cảm ơn PGS.TS Trần Mạnh HuyTrướcSau