Chống bệnh thành tích trong giáo dục: Phải trả lại giá trị thực cho điểm số

Khi điểm số không còn phản ánh đúng năng lực

Trong giáo dục, kiểm tra, đánh giá thường xuyên có mục đích giúp giáo viên nhận biết học sinh đã tiếp thu được gì, còn gặp khó khăn ở đâu, từ đó có biện pháp hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, theo TS. Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học, trong thời gian dài, hoạt động này ở nhiều nơi mang tính hình thức, không phản ánh đúng sự tiến bộ của từng người học.

Một trong những nguyên nhân là kết quả đánh giá học sinh bị sử dụng như thước đo năng lực của giáo viên. Khi điểm số của học sinh trở thành căn cứ đánh giá thành tích của nhà trường và giáo viên, áp lực phải đạt kết quả cao dễ dẫn đến tình trạng nâng điểm, chạy theo tỷ lệ học sinh khá, giỏi.

“Lạm phát điểm” khiến kết quả học tập không còn phản ánh đúng năng lực thực tế. Học sinh có thể được đánh giá xuất sắc trong nhà trường nhưng khi bước vào môi trường đào tạo hoặc thị trường lao động lại bộc lộ những hạn chế về kiến thức, kỹ năng.

TS. Lê Đông Phương cho rằng, hệ lụy không chỉ dừng lại ở từng cá nhân mà còn ảnh hưởng đến cơ cấu nguồn nhân lực. Khi kết quả học tập không phản ánh đúng năng lực, việc lựa chọn ngành nghề và định hướng đào tạo có thể bị lệch lạc. Trong khi đó, những ngành khoa học, công nghệ, khoa học cơ bản cần thiết cho việc làm chủ công nghệ lõi lại thiếu hụt nhân lực.

Từ thực tế này, ông cho rằng việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 37, ngày 20/10/2026 về việc tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục và đào tạo cho thấy tính cấp bách của việc thay đổi công tác kiểm tra, đánh giá trong giáo dục.

Đánh giá đúng năng lực người học không chỉ giúp nâng cao chất lượng giáo dục mà còn góp phần định hình lực lượng lao động tương lai, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Kiểm tra "chung đề "để đánh giá thực chất

Để hạn chế tình trạng đánh giá thiếu chính xác, TS. Lê Đông Phương ủng hộ việc tổ chức kiểm tra chung, xây dựng đề kiểm tra cuối kỳ ở cấp sở giáo dục và đào tạo.

Theo ông, nếu từng giáo viên hoặc từng nhà trường tự xây dựng đề kiểm tra, sự khác biệt về năng lực chuyên môn và kỹ thuật thiết kế đề có thể dẫn đến những sai lệch đáng kể trong kết quả đánh giá. Học sinh và nhà trường vì thế có thể hiểu sai về năng lực thực tế của mình.

Việc tổ chức kiểm tra chung sẽ tạo ra mặt bằng đánh giá thống nhất, giúp học sinh, nhà trường có căn cứ nhìn nhận kết quả học tập một cách chính xác hơn.

Cùng quan điểm, thầy giáo Trần Mạnh Tùng, giáo viên Toán tại Hà Nội, cho rằng kiểm tra chung, đánh giá minh bạch, có bộ tiêu chí rõ ràng và cơ chế giám sát là những giải pháp cần thiết để hạn chế bệnh thành tích.

Tuy nhiên, theo thầy Tùng, kiểm tra chung chỉ là một trong những giải pháp. Điều quan trọng hơn là phải thay đổi cách nhìn nhận về thành tích trong giáo dục.

“Chúng ta phải bỏ hết các tiêu chí thi đua đánh giá dựa vào đó để đánh giá năng lực giáo viên. Rồi chúng ta không xếp hạng lớp này lớp khác, trường này trường khác để tránh tình trạng phải đi đối phó”, thầy Tùng nhấn mạnh.

Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ những giáo viên dám dạy thật, học thật, chấm thật và chấp nhận kết quả thật. Nếu giáo viên vẫn chịu áp lực từ các chỉ tiêu thành tích, việc đổi mới kiểm tra, đánh giá sẽ khó đạt được mục tiêu.

Đổi mới đánh giá để học sinh học thật, hiểu thật

Theo thầy giáo Trần Mạnh Tùng, một vấn đề cần giải quyết là tình trạng “thi gì học nấy”. Cách thức kiểm tra, đánh giá hiện nay tác động ngược trở lại hoạt động dạy và học, khiến học sinh tập trung vào việc luyện thi thay vì phát triển năng lực toàn diện.

Thực tế trong môn Toán cho thấy, học sinh lớp 9 có thể dành cả năm để luyện hàng trăm bài tập rút gọn biểu thức, hình học đường tròn nhằm chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Việc luyện tập như vậy có thể giúp các em thành thạo một số dạng bài nhưng chưa chắc đã phát triển được những năng lực, kỹ năng cần thiết theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Thầy Tùng cho rằng, kiểm tra, đánh giá cần hướng đến việc phản ánh đúng năng lực học sinh, đồng thời gắn với yêu cầu thực tiễn của cuộc sống. Giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học, giảm cách tiếp cận thiên về ghi nhớ kiến thức, tăng cường hướng dẫn học sinh nhận xét, đánh giá, phản biện, trao đổi và giao tiếp.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phổ biến, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Theo thầy Tùng, nếu chỉ tập trung truyền đạt kiến thức theo cách cũ, AI có thể hỗ trợ người học thực hiện rất tốt những công việc đó. Vì vậy, giáo dục cần chú trọng hơn đến năng lực tư duy, phản biện và khả năng vận dụng kiến thức.

Cùng với đổi mới phương pháp dạy học, việc giao bài tập và kiểm tra cũng cần được điều chỉnh để tránh tình trạng học sinh hoàn thành bài tập nhưng không thực sự hiểu hoặc làm chủ kiến thức.

Giáo viên cần tăng cường các hoạt động trải nghiệm, yêu cầu học sinh trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, đồng thời kết hợp vấn đáp, kiểm tra và thảo luận để xác định đúng năng lực của người học, hạn chế sự phụ thuộc vào AI.

Chống bệnh thành tích cần sự vào cuộc của toàn xã hội

Theo TS. Lê Đông Phương, một trong những thách thức lớn nhất khi triển khai Chỉ thị số 37 của Thủ tướng Chính phủ là thay đổi cách đánh giá thành tích trong giáo dục.

Ông cho rằng, trong khi nhiều lĩnh vực vẫn quen sử dụng các con số cụ thể để báo cáo thành tích, ngành giáo dục cũng dễ lựa chọn những chỉ số như tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp để chứng minh kết quả giáo dục.

Tuy nhiên, giáo dục là một quá trình có tác động đến hàng chục triệu học sinh và gia đình. Vì vậy, không thể quản lý giáo dục đơn thuần như một hoạt động hành chính, chỉ dựa vào những con số dễ thống kê.

Theo ông, điều quan trọng là phải thay đổi cách nhìn nhận về cơ sở giáo dục, không coi nhà trường đơn thuần là một đơn vị cung cấp dịch vụ hành chính sự nghiệp.

Thầy giáo Trần Mạnh Tùng cũng cho rằng, ngành giáo dục không thể tự mình giải quyết triệt để bệnh thành tích nếu áp lực thành tích vẫn tồn tại trong xã hội. Việc thay đổi nhận thức của phụ huynh, học sinh và cộng đồng là điều cần thiết để từng bước khắc phục tình trạng này.

Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của công nghệ trong giám sát, đối sánh kết quả kiểm tra, đánh giá. Theo thầy Tùng, dữ liệu giáo dục được quản lý thống nhất có thể trở thành căn cứ để phát hiện những kết quả bất thường, những biểu hiện chưa thực chất, qua đó góp phần nâng cao tính minh bạch.

Chỉ thị số 37 của Thủ tướng Chính phủ đặt ra yêu cầu mạnh mẽ đối với công tác kiểm tra, đánh giá trong giáo dục. Nhưng để tinh thần học thật, thi thật, kết quả thật đi vào thực tiễn, điều cần thiết không chỉ là thay đổi cách kiểm tra mà còn phải thay đổi cách đánh giá thành tích, tạo môi trường để giáo viên và học sinh được nhìn nhận đúng năng lực của mình.

Khi điểm số trở về đúng ý nghĩa là công cụ phản ánh quá trình học tập, thay vì trở thành mục tiêu để chạy theo, giáo dục mới có thể từng bước khắc phục bệnh thành tích và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.