Hiện nay, sau THCS, học sinh có thể chọn hệ giáo dục thường xuyên hoặc học nghề tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Tuy nhiên những mô hình này không hấp dẫn với học sinh và phụ huynh. Bởi học sinh học trung cấp nghề sau lớp 9 sẽ chỉ có trình độ văn hóa 9/12, khó tìm được việc có thu nhập tốt. Còn nếu theo chương trình giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, các em chỉ có thể liên thông lên đến bậc cao đẳng.
Để thu hút học sinh, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp tổ chức mô hình đào tạo hệ song bằng 9+ dành riêng cho học sinh vừa tốt nghiệp THCS. Học sinh khi theo học mô hình đào tạo này sẽ tích hợp học tập song song kiến thức văn hóa và kỹ năng nghề nghiệp. Tuy nhiên, theo TS Phạm Xuân Khánh - Hiệu trưởng trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, có nhiều vướng mắc khi triển khai hệ đào tạo này.
Hầu hết các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải phối hợp với các trung tâm giáo dục thường xuyên trên địa bàn khi tham gia đào tạo hệ vừa học văn hóa vừa học nghề. Đào tạo phối hợp như vậy khiến một hoạt động phải có 2 đơn vị chịu trách nhiệm quản lý nội dung (các trường dạy nghề chịu trách nhiệm hoạt động dạy nghề; còn các trung tâm giáo dục thường xuyên chịu trách nhiệm quản lý tổ chức đào tạo về mặt văn hóa).
"Nó tương đối cồng kềnh, phức tạp và khó quản lý", thầy Khánh nhận định.
Bên cạnh đó, theo thầy Khánh, việc tổ chức đào tạo phải đảm bảo được cả hai khối lượng kiến thức vừa học nghề vừa học văn hóa. Tuy nhiên trong các văn bản, Bộ Giáo dục và Đào tạo ưu tiên thời lượng nhiều hơn cho việc học văn hoá, thời lượng dành cho học nghề không còn nhiều nên ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo thực sự của nghề.
Tháng 12/2025, Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi được Quốc hội thông qua đã bổ sung một loại hình giáo dục mới là trung học nghề. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trung học nghề được xác định cùng bậc học với THPT, mô hình này tích hợp kiến thức cốt lõi phổ thông và chuyên môn nghề. Học sinh tốt nghiệp trung học nghề sẽ được xét tương đương nhóm THPT trong bố trí việc làm và thăng tiến nghề nghiệp.
Việc bổ sung trung học nghề vào hệ thống giáo dục quốc dân đã mở thêm một lựa chọn học tập cho học sinh sau THCS, tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho con đường liên thông từ trung học nghề lên cao đẳng, đại học. Học sinh sau THCS có thể lựa chọn tiếp tục học THPT hoặc trung học nghề phù hợp với nguyện vọng, năng lực và điều kiện thực tế.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Dương Quý Sỹ - Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, trung học nghề là mô hình dạy văn hóa và dạy nghề đồng thời theo hướng mở, liên thông, linh hoạt, tạo cơ hội học tập suốt đời cho người học theo tinh thần của Nghị quyết 71, phù hợp với xu hướng phát triển và nhu cầu của nguồn nhân lực quốc gia hiện nay, trong khu vực và trên toàn cầu.
Mô hình trường trung học nghề có vai trò rất là quan trọng trong phân luồng giáo dục sau trung học cơ sở. Vì đây là con đường giúp học sinh sớm tiếp cận với cơ hội giáo dục nghề nghiệp và trung học nghề tạo điều kiện để người học sau khi hoàn thành chương trình, có trình độ học vấn tương đương trung học phổ thông, đồng thời được trang bị kỹ năng thực hành nghề, đủ năng lực tham gia trực tiếp vào thị trường lao động.
Ông Sỹ cho rằng điều đặc biệt hơn nữa là mô hình trung học nghề không phải là điểm dừng mà đây là một lộ trình học tập mở cho phép người học tiếp tục học lên các trình độ cao hơn như cao đẳng hoặc đại học cùng nhóm ngành nghề.
Bên cạnh đó, ông Sỹ cho rằng vai trò của trung học nghề cũng rất quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia hiện nay.
Việc phát triển các mạng lưới, các trường trung học nghề sẽ tạo ra một cấu trúc đào tạo nguồn nhân lực linh hoạt, đáp ứng tốt yêu cầu phân luồng và sử dụng hiệu quản nguồn nhân lực sau đào tạo, hỗ trợ nguồn nhân lực cho các ngành nghề mới.
Để mô hình trung học nghề đi vào thực tiễn, ông Sỹ đề xuất một vài giải pháp then chốt về tổ chức đào tạo, nội dung chương trình, đánh giá và công nhận tốt nghiệp nhằm bảo đảm chất lượng và đầu ra việc làm cho người học.
Theo đó, chương trình trung học nghề cần được thiết kế theo hướng cân đối, có trọng tâm. Nên có khoảng 40% tổng thời gian đào tạo trong ba năm dành cho khối kiến thức “văn hóa trung học phổ thông cốt lõi” (tương đương khoảng 50% nội dung chương trình THPT hiện hành), nhằm bảo đảm người học có nền tảng học vấn cần thiết, đủ điều kiện học tiếp và hội nhập xã hội. Khoảng 60% thời gian còn lại dành cho đào tạo nghề, tập trung vào thực hành và “kỹ năng nghề nòng cốt” (tương ứng khoảng 70% khối lượng kiến thức, kỹ năng nghề tối thiểu theo chuẩn đầu ra), giúp người học hình thành năng lực nghề nghiệp thực chất.
Về chuẩn đầu ra, theo ông cần thiết kế chương trình giáo dục theo hướng người học tốt nghiệp trung học nghề được cấp bằng có giá trị pháp lý tương đương bằng THPT, như đã quy định trong Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), đồng thời được cấp bằng nghề bậc ba hoặc bậc bốn theo ngành, nghề lựa chọn và chương trình đào tạo.
"Cách tiếp cận này vừa bảo đảm giá trị pháp lý và giá trị xã hội của văn bằng, vừa giúp người học có thể tham gia thị trường lao động ngay sau khi tốt nghiệp, đồng thời giữ nguyên khả năng liên thông lên trình độ trung cấp, cao đẳng hoặc đại học, phù hợp với tinh thần phân luồng theo lộ trình mở và học tập suốt đời”. - GS Dương Quý Sỹ khẳng định.
Việc luật hóa mô hình trung học nghề mở ra cơ hội phân luồng và học tập suốt đời cho người học. Tuy nhiên, cần một khung thực thi đồng bộ, rõ ràng, khả thi để việc triển khai mô hình trung học nghề thực sự hiệu quả./.
