Từ “lại” trong tiếng Việt và những sắc thái nghĩa phong phú

Theo Chuyên gia ngôn ngữ, TS Đỗ Anh Vũ, trong tiếng Việt, từ “lại” có thể hoạt động với tư cách danh từ, động từ và phụ từ.

Với tư cách danh từ, “lại” là tên gọi chung của viên chức sơ cấp chuyên làm công việc bàn giấy trong xã hội phong kiến. Có thể bắt gặp cách dùng này trong câu “quan tham lại nhũng” hay hình ảnh “viên thư lại” trong tác phẩm “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân.

Ở vai trò động từ, “lại” có hai nghĩa chính. Một là di chuyển ngược chiều với sự di chuyển trước đó, như “kẻ đi người lại”. Hai là di chuyển trong phạm vi gần, như “lại đây với mẹ”, “mai tôi lại anh chơi”.

Theo chuyên gia, phong phú nhất là khi “lại” hoạt động với tư cách phụ từ. Từ này có thể biểu thị sự lặp, tái diễn của một hoạt động, như “xây lại bức tường sắp đổ”, “tháo ra đan lại”; biểu thị tính chất ngược chiều như “trả lại tiền”, “cãi lại”; hoặc chỉ sự thu nhỏ, thu hẹp, kìm giữ của hoạt động như “nằm co lại”, “gói lại”, “khóa lại”.

“Lại” cũng có thể xuất hiện trong những cách nói như “đánh không lại”, “nói sao lại”; biểu thị sự trở về trạng thái cũ như “khỏe lại”, “lại sức”; hoặc chỉ sự lặp, tiếp nối của một hiện tượng khách quan, như “trời lại mưa”.

Ngoài ra, “lại” còn có thể biểu thị một sự việc trái với điều thường thấy hoặc trái với dự đoán, chẳng hạn: “Mọi khi về sớm, sao hôm nay lại về muộn?” hay “Sao anh lại nghĩ thế?”.

Trong cấu trúc “đã… lại…”, từ “lại” được dùng để biểu thị một hoạt động, tính chất hoặc trạng thái xuất hiện song hành với một hoạt động, tính chất hoặc trạng thái khác. Chẳng hạn, “Cậu bé ấy đã học giỏi, lại còn hát hay” có thể tương đương với “Cậu bé ấy vừa học giỏi vừa hát hay”.

Theo TS Đỗ Anh Vũ, trong cách nói và cách viết của một bộ phận người Việt, đôi khi chữ “lại” được dùng hơi thừa, như trong “tái diễn lại”, “khôi phục lại”.

Bản thân chữ “tái” đã có nghĩa là “lại”, vì vậy chỉ cần nói “tái diễn” thì ý nghĩa đã trọn vẹn. Tương tự, chữ “phục” có nghĩa là trở về, quay lại, nên “khôi phục” cũng đã đủ nghĩa.

Chuyên gia lý giải, các yếu tố như “tái”, “phục” là từ Hán Việt nên trong ngữ cảm của người Việt thông thường có thể có một độ mờ nhất định về nghĩa. Vì vậy, người nói đôi khi muốn thêm chữ “lại” để cách diễn đạt nghe đầy đủ hoặc thuận miệng hơn.

TS Đỗ Anh Vũ cũng dẫn trường hợp “con đường độc đạo”. “Đạo” vốn cũng có nghĩa là con đường, nhưng nếu nói “con đường độc” thì nghe cụt và thiếu sự cân xứng về ngữ âm. Theo ông, vì sự cân đối của cấu trúc ngôn ngữ và thói quen diễn đạt, trong tiếng Việt có những trường hợp người dùng có thể nói dư hoặc lặp một yếu tố.

Với những trường hợp như “tái diễn lại”, “khôi phục lại”, TS Đỗ Anh Vũ cho rằng trong văn nói có thể chấp nhận được nếu người nói và người nghe vẫn đạt hiệu quả giao tiếp. Còn trong văn viết, cần trau chuốt và cẩn thận hơn, có thể lược bớt chữ “lại” để câu văn đỡ thừa.