Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số: Khung chuẩn mực cần thiết

Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội. Theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, môi trường số tại Việt Nam đang phát triển nhanh chóng cả về quy mô lẫn mức độ ảnh hưởng. Theo thống kê, tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng internet (hơn 84% dân số), thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ người dùng mạng xã hội cao hàng đầu khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Không gian mạng trở thành một “không gian công cộng mới”, nơi các cá nhân và tổ chức tương tác, chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm và hình thành những dòng chảy dư luận xã hội.

Thực tế mấy năm trở lại đây, không gian mạng với tính chất mở và không biên giới đã trở thành nơi mỗi cá nhân có thể dễ dàng bày tỏ quan điểm, chia sẻ cảm xúc và tham gia vào các cuộc thảo luận xã hội. Tuy nhiên, cũng chính sự “mở” ấy, khi thiếu đi những chuẩn mực ứng xử cần thiết, lại khiến không ít người lạm dụng quyền tự do ngôn luận để công kích, chỉ trích, thậm chí là xúc phạm người khác. Từ những bất đồng quan điểm ban đầu, nhiều cuộc tranh luận đã nhanh chóng bị đẩy lên cao trào, hình thành những “cuộc khẩu chiến” gay gắt trên mạng xã hội. Đáng lo ngại hơn, không ít vụ việc đã vượt ra khỏi không gian ảo, trở thành những “thảm họa mạng”, gây tổn thương thật, hệ lụy thật trong đời sống xã hội.

TS Đặng Vũ Cảnh Linh nhận định, việc ban hành Bộ Quy tắc là một bước đi quan trọng, không chỉ cần thiết, mà còn gửi gắm kỳ vọng xây dựng một “khung chuẩn mực” cho ứng xử trên không gian mạng, phù hợp với yêu cầu của thời đại. Qua đó gửi đi thông điệp rõ ràng về trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc xây dựng một không gian mạng văn minh, lành mạnh, nhân văn.

Nhưng từ những quy định trên giấy đến hành vi trong thực tế luôn cần một quá trình chuyển hóa. Để Bộ Quy tắc thực sự phát huy hiệu quả, rất cần những giải pháp phù hợp. “Với Bộ Quy tắc này trước hết cần đẩy mạnh công tác truyền thông, trong đó nêu những thông điệp cơ bản, dễ nhớ, dễ hiểu, hiện đại để tiếp cận được với giới trẻ là lực lượng chính tham gia mạng xã hội. Bên cạnh đó cần có thêm những bộ tài liệu để nâng cao kiến thức, kỹ năng và ý thức cho người dùng”, TS Đặng Vũ Cảnh Linh nêu quan điểm.

Cũng theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, các tổ chức thanh niên như Đoàn TNCS Hồ Chí Minh nên coi đây là một trong những hoạt động trọng tâm của Đoàn để đưa Bộ Quy tắc vào các nhà trường, công sở nhằm thiết chế hóa. Bên cạnh đó, xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số cần bắt đầu từ giáo dục trong nhà trường. Khi học sinh, sinh viên được trang bị kỹ năng số và ý thức trách nhiệm ngay từ sớm thì họ sẽ biết cách ứng xử đúng mực khi tham gia không gian mạng.

“Đặc biệt, với môi trường gia đình, tôi cho rằng bố mẹ phải làm gương. Kể cả con mình nhỏ hay đã lớn thì bố mẹ vẫn phải luôn là những người ứng xử văn hóa văn minh ở ngoài đời đến môi trường mạng. Quan trọng nhất vẫn là ý thức trách nhiệm của mỗi chúng ta khi sử dụng internet”, TS Đặng Vũ Cảnh Linh nhấn mạnh.

Trong kỷ nguyên số, mỗi hành vi trên không gian mạng không chỉ phản ánh ý thức cá nhân mà còn góp phần định hình diện mạo văn hóa của cả cộng đồng. Không gian mạng, dù là “ảo”, nhưng những tác động của nó lại rất “thật” đối với đời sống xã hội. Vì thế, việc xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số không chỉ là câu chuyện của riêng mỗi cá nhân, mà là trách nhiệm chung của cả cộng đồng.

Nhưng hơn hết, để những quy tắc ấy thực sự phát huy hiệu quả, cần bắt đầu từ chính mỗi chúng ta, từ cách chúng ta nói, chia sẻ, ứng xử mỗi ngày trên không gian mạng. Bởi, môi trường mạng văn minh không thể chỉ được xây dựng bằng các quy định, mà cần bắt đầu từ ý thức, sự tự giác và hành động cụ thể của mỗi người dùng.