Radio
Podcast
Multimedia
Làng Quan Tử, xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ nổi danh là 1 trong số 20 làng khoa bảng của cả nước với 12 vị Tiến sĩ được ghi danh tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. Người có công mở mang vùng văn hiến này là Thầy giáo Đỗ Khắc Chung, một trong những vị quan thời nhà Trần cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14, người được coi là thầy giáo đầu tiên của làng Quan Tử.
Theo các nguồn tư liệu lịch sử, Đỗ Khắc Chung sinh năm 1247, người ở làng Cam Lộ, huyện Giáp Sơn, xứ Sơn Nam nay thuộc Kinh Môn, Hải Phòng. Phụ thân ông là Đỗ Nhuận, mẹ là Vũ Thị Hương cùng làm nghề thuốc. Ông là bậc túc nho, tính tình khoáng đạt nên hay chu du đây đó. Một lần, khi đến làng Gốm, (nay là làng Quan Tử, xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ) thấy đất đai trù phú, phong cảnh hữu tình nhưng người dân ít học hành, ông quyết định ở lại mở trường dạy chữ cho con em trong làng.
Nhà nghiên cứu Lê Kim Thuyên, Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Phú Thọ kể về câu chuyện này: “Trong một lần đi chu du bằng thuyền đến vùng Quan Tử, Sơn Đông, thấy cảnh đẹp, trên bến dưới thuyền sầm uất. Vì đây là vùng cửa ngõ Sông Lô lên vùng Tuyên Quang, nên khi qua khúc này có trạm tuần ty, phải dừng lại mấy ngày khai báo. Ông thấy cảnh tao nhã, chợ đông đúc nhưng học vấn thì chưa cao nên Đỗ Khắc Chung nảy ra ý định ở lại nơi đây xây trường dạy học. Ông ở đây dạy học được hơn 7 năm thì về kinh đi thi”.
Sử cũ kể lại rằng, sau khi thi đỗ bảng nhãn, Đỗ Khắc Chung về triều đình làm quan. Vào năm Ất Dậu, tức năm 1285, hai đạo quân của quân Nguyên đánh phá nước Đại Việt. Tình hình chiến sự diễn biến rất phức tạp và hoàn toàn bất lợi cho nhà Trần. Triều Trần muốn nắm được chính xác thực lực của quân Nguyên, nhưng bối rối vì không biết ai có thể thực hiện được nhiệm vụ khó khăn này. Đúng lúc đó, Đỗ Khắc Chung xin tình nguyện đảm nhận.
Về sự kiện được coi là “đi sứ” này, nhà nghiên cứu Lê Kim Thuyên phân tích: “Có một câu chuyện khá hay về chuyện đi sứ của Đỗ Khắc Chung. Nhưng thực ra cụ không phải đi sứ sang Trung Quốc, mà vào năm 1285 quân Nguyên sang xâm lược nước ta lần thứ 2, tướng giặc là Ô Mã Nhi rất ngạo ngược, cầm mười vạn quân sang đến đất Gia Lâm, chỉ cách thành Thăng Long một con sông. Trong khi đó vua tôi nhà Trần còn đang muốn tìm kế hoãn binh để đưa quan quân di tản khỏi thành. Lúc đó cần 1 người sang thương thuyết, Đỗ Khắc Chung, lúc ấy mới là một chức quan nhỏ, đã xung phong đi và đối đáp rất thông minh, khiến Ô Mã Nhi rất thán phục…Sau cuộc thương thuyết thành công này, Đỗ Khắc Chung được suy tôn là đi sứ".
Do lập công trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ hai này, Đỗ Khắc Chung được vua ban quốc tính nên đổi là Trần Khắc Chung và được phong chức Đại Hành Khiển.
Phụng sự bốn đời vua là Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông, Trần Khắc Chung giữ nhiều chức vụ quan trọng như: Đại hành khiển, Tể tướng, Thượng thư, Ngự Sử đại phu, Đại an phủ kinh sư, Quan nội hầu, Sư bảo.
Người dân làng Quan Tử ngày nay vẫn luôn ghi nhớ công ơn ông với vai trò là người thầy giáo đã khai tâm nền học vấn cho dân, với 4 chữ “Vạn đại chiêm ngưỡng”, nghĩa là “Vạn năm vẫn theo Thầy” và xây đền thờ trên nền đất của trường học của thầy Đỗ Khắc Chung ngày trước để thờ phụng.
Dân làng Quan Tử tôn Đỗ Khắc Chung là Thành hoàng làng. Hàng năm, cứ vào ngày mồng 4 tháng 10 âm lịch, tại đền thờ ông diễn ra lễ giỗ cũng là ngày tiệc làng, nhà nhà bày biện mâm ngũ quả, đĩa bánh dày, thắp nén hương thơm tưởng nhớ công ơn của bậc tiền nhân.
Hiện nay có tới 9 di tích thờ phụng Đỗ Khắc Chung, coi ông là một vị tướng quân có công. Duy chỉ có đền thờ Thầy giáo Đỗ Khắc Chung tại làng Quan Tử được coi như “Văn chỉ” của làng. Tại ngôi đền hiện còn lưu giữ 11 sắc phong các triều vua ban cho Đỗ Khắc Chung và một số dấu tích xưa mang nhiều giá trị lịch sử.
Xung quanh cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đỗ Khắc Chung có nhiều đánh giá khác nhau của các sử gia hậu thế do một số sai lầm ở cuối đời. Nhưng dù nhìn nhận ở góc độ nào thì ông vẫn là người thực tài và có dũng khí trước kẻ thù hung bạo. Vì thế ông đã được tôn vinh là thành hoàng làng và tấm gương hiếu học của ông luôn được hậu thế noi theo./.
