Radio
Podcast
Multimedia
Nằm nép mình bên dòng sông Đáy hiền hòa và thơ mộng, làng nghề gốm Quyết Thành thuộc địa phận phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình mang đậm dấu ấn văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề gốm Quyết Thành đã có từ thế kỷ XVI, do người thợ từ Thanh Hoá di cư đến truyền lại. Sau đó cả làng gọi là tổ sư nghề gốm, tôn làm Thành hoàng làng, thờ tại đình làng và hàng năm đều mở hội làng vào ngày 15 và 16 tháng Giêng Âm lịch để tưởng nhớ đến ông tổ nghề. Trải qua bao thăng trầm, làng gốm vẫn duy trì được đến ngày nay và dần xây dựng được thương hiệu trong và ngoài nước với đa dạng sản phẩm độc đáo. Làng nghề được Sở Khoa học và Công nghệ công nhận thương hiệu Gốm son mỹ nghệ vào năm 2010.
Đất làm gốm Quyết Thành là loại đất sét vàng - loại đất dẻo, giàu khoáng chất, chịu nhiệt cao, được lấy từ những khu vực riêng, phải qua nhiều công đoạn ngâm, lọc, nhào mới đủ độ dẻo. Người thợ gốm Quyết Thành không dùng máy móc hiện đại để xử lý đất mà dùng chính đôi bàn tay và kinh nghiệm để cảm nhận
“Đất đạt hay chưa, chỉ cần bóp nhẹ là biết. Đất mà non thì gốm nứt, đất già quá thì gốm chết”, anh Lại Tuấn Sơn, quản lý lò gốm Liên Kiểm, làng gốm Quyết Thành chia sẻ. Với anh, đất không chỉ là nguyên liệu, mà là thứ phải hiểu và nương theo, giống như cách người nông dân hiểu ruộng đồng.
Khi đất đã đủ độ dẻo, khâu tạo hình mới bắt đầu. Trong không gian tĩnh lặng của xưởng nghề, chiếc bàn xoay cũ kỹ xoay đều dưới nhịp chân đạp đều đặn. Không có khuôn đúc hàng loạt, từng chiếc chum, vại, vò rượu... đều được chuốt tay hoàn toàn. Nghệ nhân mắt nhìn, tay vuốt, chân đạp bàn xoay - một chuỗi cử động nhịp nhàng đã khắc sâu vào trí nhớ. Sau khi sản phẩm đạt tới độ cân đối, tròn đều thì sẽ được đưa ra phơi cho đủ nắng rồi cho vào lò nung.
Sản phẩm sau cùng được phơi khô tự nhiên rồi bước vào giai đoạn nung củi liên tục hơn chục ngày đêm. Khác với nhiều làng nghề đã chuyển sang lò gas, người dân Quyết Thành vẫn trung thành với lò củi truyền thống ở nhiệt độ lên tới 1.300°C. Không đồng hồ nhiệt, người thợ "bắt" độ chín của gốm bằng màu lửa và kinh nghiệm làm nghề tích lũy qua nhiều đời. Nung gốm là công đoạn căng thẳng nhất. Chỉ một sai lệch nhỏ, cả mẻ gốm có thể hỏng. Nhưng chính sự khắc nghiệt của lửa củi đã tôi luyện nên sắc màu thô mộc, độ bền và thanh âm đặc trưng khi gõ vào sản phẩm, thứ mà thợ làng tin rằng lò gas hiện đại không thể thay thế.
Trong bối cảnh thị trường gốm cạnh tranh gay gắt, gốm Quyết Thành không ồ ạt mở rộng. Bà con chọn cách tồn tại vừa đủ, bán hàng bằng uy tín làng nghề và chất lượng sản phẩm. Thế nhưng, nỗi trăn trở lớn nhất của người làm gốm Quyết Thành hôm nay không phải là kỹ thuật mà là lớp kế cận. Lớp trẻ ngày càng ít người mặn mà với nghề bởi sự vất vả, thu nhập không cao. Nghề gốm vì thế đứng trước nguy cơ mai một - dù lò vẫn đỏ lửa.
Ông Đỗ Văn Hiến - Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình khẳng định, để phát triển bền vững làng nghề gốm Quyết Thành, giải pháp trọng tâm là xây dựng mô hình làng nghề kết hợp du lịch văn hóa dựa trên ba trụ cột chính: chuẩn hóa sản xuất, liên kết du lịch và chuyển đổi số.
"Địa phương sẽ đẩy mạnh hơn nữa việc lập các hợp tác xã khai thác bền vững để quản lý chuỗi giá trị từ khâu xử lý nguyên liệu đất sét đến tiêu thụ, giữ vững kỹ thuật nung củi và họa tiết truyền thống kết hợp với việc đa dạng hóa sản phẩm OCOP. Song song với đó là đẩy mạnh du lịch trải nghiệm, kết nối tour với các làng gốm lân cận như Bồ Bát, Gia Thủy. Đặc biệt, yếu tố then chốt nằm ở việc ứng dụng công nghệ số, thông qua đào tạo nghệ nhân sử dụng mạng xã hội (TikTok, Facebook), sàn thương mại điện tử... để đưa sản phẩm gốm Quyết Thành vươn xa ra thị trường quốc tế, đồng thời bảo tồn nghề truyền thống cho thế hệ mai sau”.
Sự đồng hành của chính quyền địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản làng nghề. Sự cam kết này không chỉ giúp nghệ nhân yên tâm giữ lửa nghề mà còn là tiền đề thúc đẩy làng nghề gốm Quyết Thành phát triển bền vững, hội nhập quốc tế.
