Kỳ 4: Nhà ở cho thuê – Trụ cột mới của an cư bền vững

Chúng ta đã chứng kiến biết bao câu chuyện về người lao động mòn mỏi đi tìm cơ hội an cư, biết bao những dự án chậm tiến độ vì vốn, vì thủ tục và những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm. Các giải pháp đã được đặt ra để tháo gỡ khó khăn cho cả doanh nghiệp, chính quyền địa phương lẫn các cơ quan quản lý. Thế nhưng giờ đây một câu hỏi lớn hơn đang được đặt ra: Liệu khi xây thêm thật nhiều nhà ở xã hội là có thể giải quyết được bài toán an cư cho hàng triệu người lao động hay đã đến lúc chúng ta phải thay đổi tư duy về sở hữu nhà ở?

Nhiều chuyên gia cho rằng, nếu chỉ tập trung phát triển nhà để bán, áp lực sở hữu sẽ tiếp tục đè nặng lên người dân, trong khi nhu cầu thực tế của thị trường đang ngày càng đa dạng. Phần lớn lao động trẻ, công nhân, người nhập cư không nhất thiết phải sở hữu nhà ngay lập tức. Điều họ cần trước tiên là một nơi ở ổn định, văn minh, an toàn và phù hợp với khả năng chi trả.

Đó cũng là lý do thời gian gần đây, cùng với mục tiêu phát triển mạnh nhà ở xã hội, nhiều địa phương như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đang thúc đẩy các mô hình nhà ở xã hội cho thuê, nhà ở cho thuê dài hạn dành cho người thu nhập thấp. Và đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm "Nhà để ở, không phải để đầu cơ tích sản". Thông điệp ấy không chỉ nhằm chấn chỉnh thị trường bất động sản mà còn đặt ra một yêu cầu lớn hơn, đó là xây dựng một chính sách nhà ở với tư duy mới, tầm nhìn mới, đảm bảo mọi người đều có chỗ ở, không ai bị bỏ lại phía sau.

Theo đó, mô hình phát triển nhà ở của Việt Nam trong giai đoạn mới không phải là bao cấp cũng không phó mặc cho thị trường. Nhà nước kiến tạo quỹ đất, quy hoạch, hỗ trợ tài chính, định ra tiêu chuẩn, quy chuẩn; đơn giản hóa và thuận lợi hóa các loại thủ tục hành chính liên quan. Thị trường sẽ tham gia xây dựng, vận hành với lợi ích hợp lý. Người dân được tiếp cận chỗ ở ổn định, an toàn, phù hợp khả năng chi trả và đúng đối tượng; trong đó nhà ở cho thuê phải trở thành trụ cột lâu dài.

Nhà ở xã hội cho thuê: hiện thực hóa “giấc mơ” an cư

Sau nhiều năm ở trọ, anh Trần Văn Bắc, công nhân Công ty Canon tại Hà Nội, từng nghĩ việc sở hữu một căn hộ là điều kiện bắt buộc để ổn định cuộc sống. Nhưng áp lực giá nhà ngày càng tăng khiến giấc mơ ấy trở nên xa vời. Giờ đây, mong muốn thực tế nhất lúc này không còn là sở hữu một căn hộ mà là được thuê một căn nhà ổn định, giá cả hợp lý để yên tâm sinh sống lâu dài cùng gia đình.

“Khi làm việc mà vẫn mang nỗi lo hôm nay về ở đâu, ở như thế nào, nhà ở có đủ nước tắm không, điện có mất không, chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến năng suất lao động. Còn tới đây sẽ có thêm mô hình nhà ở cho thuê lâu dài, ổn định, giá cả phù hợp thì những người công nhân chúng tôi rất phấn khởi. Chúng tôi có thể lựa chọn những căn nhà phù hợp với điều kiện của mình, yên tâm làm việc. Tôi nghĩ khi đó năng suất lao động cũng sẽ tăng lên”. Những trải lòng của anh Trần Văn Bắc cũng là tâm tư của hàng triệu công nhân, lao động trẻ tại các đô thị lớn hiện nay.

Theo TS Nguyễn Đức Kiên, Nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng, nhu cầu nhà ở của người dân đang thay đổi rất nhanh và không phải ai cũng muốn hoặc đủ sức mua nhà. Một bộ phận rất lớn chỉ cần một nơi ở phù hợp với thu nhập trong từng giai đoạn cuộc sống. Bởi vậy nếu chỉ tập trung vào bán nhà, sẽ rất khó giải quyết bài toán chỗ ở cho lao động trẻ và người nhập cư. “Vấn đề quan trọng là Chính phủ phải đưa ra được một chính sách cho thuê nhà ở rất ưu đãi”, TS Nguyễn Đức Kiên nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm này, GS.TS Hoàng Văn Cường, Đại biểu QH khóa 15 cho rằng phát triển nhà ở xã hội cho thuê là xu hướng tất yếu khi nhu cầu dịch chuyển lao động ngày càng lớn và người trẻ có xu hướng thuê nhà thay vì sở hữu. Phải coi đây là cuộc “cách mạng tư duy” từ các bộ, ban, ngành, địa phương đến doanh nghiệp, người dân và toàn xã hội.

Từ góc độ của cơ quan quản lý nhà nước, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh nhấn mạnh việc chuyển trọng tâm chiến lược từ tư duy "mua nhà để sở hữu" sang "thuê nhà dài hạn", chính là giải pháp gốc rễ để mọi đối tượng đều có chỗ ở với giá cả phù hợp. Bộ trưởng Trần Hồng Minh khẳng định dù là nhà ở xã hội hay nhà ở cho thuê thì đều phải tuân thủ nghiêm các quy chuẩn để đảm bảo an toàn, đặc biệt về phòng cháy chữa cháy và phải được tích hợp tiện ích tối đa như nhà ở thương mại.

Từ chiến lược đến hành động thần tốc

Để cụ thể hóa chỉ đạo của Trung ương và Chính phủ về phát triển nhà ở phục vụ nhu cầu ở thực của người dân, thời gian này, nhiều địa phương đã tăng tốc triển khai ngay các dự án nhà ở cho thuê quy mô lớn. Tại Hà Nội, riêng trong tháng 6 năm nay dự kiến khởi công 7 dự án nhà ở xã hội, với khoảng 6.353 căn và khởi công thí điểm một dự án nhà ở cho thuê, ưu tiên các khu vực thuận lợi kết nối giao thông công cộng, gần khu công nghiệp, khu công nghệ cao hoặc nơi tập trung đông lực lượng lao động.

Đáng chú ý, với tinh thần quyết liệt, mệnh lệnh hành động khẩn cấp,Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã có cuộc làm việc với 5 tỉnh, thành là Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên về phát triển nhà ở cho thuê. Thủ tướng yêu cầu ngay trong tháng 6, mỗi địa phương phải phấn đấu khởi công bằng được ít nhất 1 dự án nhà ở cho thuê; đồng thời sớm hoàn thiện thủ tục để triển khai tiếp dự án nhà ở cho thuê có quy mô lớn trong quý 3 và quý 4 năm nay. Không còn những cụm từ mang tính định hướng như "phấn đấu", "cố gắng", chỉ đạo lần này của người đứng đầu Chính phủ nhấn mạnh đây là yêu cầu cấp bách và phải có kết quả cụ thể.

Tại TP Hồ Chí Minh, trong giai đoạn 2026 - 2030, thành phố được giao chỉ tiêu phát triển thêm khoảng hơn 181.000 căn nhà ở xã hội, trong đó có khoảng 50.000 căn dành riêng cho thuê. Ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TP.HCM cho biết, hiện có nhiều doanh nghiệp quan tâm, đăng ký xây dựng gần 100.000 căn. Thời gian tới, để thúc đẩy nhà ở cho thuê, ông Được yêu cầu cần phải có “luồng xanh” về thủ tục. Thành phố cũng sẽ bố trí quỹ đất trong tổng thể quy hoạch của TP.HCM để làm nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân TP Hồ Chí Minh cũng kiến nghị Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính cần tham mưu để nhanh chóng có các chính sách ưu đãi thu hút doanh nghiệp làm loại hình này.

Cần thêm cơ chế chính sách để tạo động lực phát triển thị trường nhà ở xã hội cho thuê

Chỉ hơn nửa tháng sau chỉ đạo mang tính bước ngoặt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Nhà ở cho thuê phải là trụ cột chiến lược, các địa phương đã vào cuộc với tiến độ thần tốc chưa từng có. Tuy nhiên, để mô hình này thực sự khả thi bên cạnh sự quyết liệt của Chính phủ, chính quyền địa phương, rất cần một khung thể chế đi kèm các chính sách ưu đãi đủ hấp dẫn về đất đai, tín dụng và thuế để thu hút doanh nghiệp. GS Hoàng Văn Cường, Đại biểu QH khóa 15 khẳng định vai trò của Nhà nước là yếu tố mang tính quyết định trong việc thúc đẩy phát triển thị trường nhà ở cho thuê.

Muốn phát triển nhà cho thuê, đất đai đấy phải là của nhà nước không thu tiền, chứ nếu chúng ta thu tiền một lần thì không có nhà đầu tư nào bỏ tiền một cục ra như thế để xây nhà cho thuê. Thứ hai là phải quy hoạch các khu đất xây nhà cho thuê ở trung tâm, thuận lợi cho người thuê”. GS Hoàng Văn Cường khẳng định.

TS Nguyễn Đức Kiên, Nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng cũng khẳng định, đã gọi là nhà ở xã hội cho thuê thì nhà nước phải là chủ công, nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, cấp kinh phí để xây dựng theo tiêu chuẩn, xây xong thì tính giá chi phí quản lý, rồi giao cho các công ty dịch vụ công ích của nhà nước.

Bên cạnh đó, chi phí thuê nhà cũng là một yếu tố rất quan trọng quyết định thành công của phân khúc nhà ở cho thuê. Theo chuyên gia bất động sản Nguyễn Thế Điệp, tiền thuê nhà chỉ nên chiếm khoảng 20%, tối đa là 25% thu nhập hàng tháng của người lao động. “Mức lương bây giờ khoảng 7, 8 triệu bình quân mà lại mất tiền thuê nhà đến 5, 6 triệu thì ai thuê được”. Ngoài ra, ông Điệp cũng lưu ý cần thiết phải có cơ chế giám sát chặt chẽ để tránh tình trạng xin cho và thất thoát lãng phí.

“Nhà là để ở…” câu nói ấy của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chạm vào tâm lý của rất nhiều người trong xã hội, từng bước thay đổi tư duy về phát triển thị trường nhà ở trong giai đoạn tới. An cư không nhất thiết phải đi liền với quyền sở hữu. An cư thực chất là được sống trong một môi trường ổn định, an toàn, phù hợp khả năng tài chính và được bảo đảm về chất lượng sống. Với cách làm quyết liệt, bài bản, sự xuất hiện của phân khúc nhà ở cho thuê không chỉ góp phần giảm áp lực mua nhà ở xã hội mà còn đưa một chính sách trở về đúng bản chất, nhà là để ở, không phải tài sản để đầu cơ, không phải cuộc đua tích sản và càng không thể là nguyên nhân để người lao động phải đánh đổi cả tuổi trẻ chạy theo một giấc mơ ngày càng xa tầm với…

Một triệu căn nhà ở xã hội là mục tiêu lớn. Nhưng điều quan trọng hơn là tư duy phát triển đằng sau một chính sách nhân văn. Nếu chỉ tập trung vào việc xây nhà để bán, bài toán an cư sẽ mãi dang dở. Nhưng nếu xây dựng được một thị trường nhà ở đa dạng, nơi người dân có quyền lựa chọn mua, thuê hoặc thuê mua phù hợp với khả năng của mình, khi đó chính sách nhà ở xã hội mới thực sự chạm tới mục tiêu nhân văn ban đầu.

Bởi suy cho cùng, giá trị lớn nhất của ngôi nhà không nằm ở việc có thể tăng giá bao nhiêu lần mà ở chỗ nó giúp một gia đình có nơi để trở về, giúp người lao động yên tâm gắn bó với công việc và giúp thành phố giữ chân những con người đang ngày đêm góp sức tạo nên sự phát triển của đô thị. Nhà ở xã hội vì thế không đơn thuần là một chính sách. Đó là thước đo của sự công bằng, của chất lượng cuộc sống và cũng là minh chứng cho cam kết không để ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình vươn mình của dân tộc.