Những năm gần đây, bức tranh tuyển sinh đại học tại Việt Nam giống như một "ma trận" đánh đố người học. Với 19 phương thức xét tuyển khác nhau, cánh cửa đại học mở rộng hơn nhưng cũng đi kèm với không ít sự hỗn loạn: "Mưa" điểm 10 học bạ, nghịch lý điểm thi THPT cao chót vót vẫn trượt nguyện vọng 1, hay cuộc đua săn chứng chỉ quốc tế gây tốn kém cho thí sinh.

Trong bối cảnh đó, dự thảo mới nhất của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc siết chặt, cắt giảm mạnh các phương thức xét tuyển (hướng tới mục tiêu mỗi ngành chỉ còn 1 phương thức vào năm 2028) được xem như một cuộc "đại phẫu" mạnh tay, cần thiết để lập lại trật tự cho giáo dục đại học.

Dẹp bỏ "ma trận" phương thức: trả quyền lợi về cho thí sinh nghèo

Cốt lõi của giáo dục là sự bình đẳng. Tuy nhiên, việc nở rộ quá nhiều phương thức xét tuyển kết hợp thời gian qua vô hình trung lại tạo ra một cuộc đua bất bình đẳng mới. Những thí sinh ở vùng sâu, vùng xa, không có điều kiện tiếp cận các kỳ thi đánh giá năng lực độc lập, không có hàng chục triệu đồng để luyện thi IELTS, gần như bị yếu thế ngay từ vạch xuất phát trước các "bạn học thành phố" có học bạ đẹp và chứng chỉ quốc tế.

Quy định mới của Bộ – không dùng chứng chỉ để cộng điểm trực tiếp mà chỉ làm điều kiện cần, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt điều kiện xét học bạ (phải đạt từ 15 điểm thi tốt nghiệp trở lên) – là một bước đi cần thiết trả lại sự công bằng cho công tác tuyển sinh. Nó cởi bỏ áp lực đè nặng lên vai các gia đình nghèo, đưa mọi thí sinh trở lại một mặt sàn công bằng hơn, nơi năng lực thực chất được đánh giá qua các thước đo chuẩn hóa quốc gia thay vì các tiêu chí bổ sung mang tính cục bộ.

"Siết" học bạ- triệt căn bệnh thành tích

Sự chênh lệch giữa điểm học bạ và điểm thi tốt nghiệp THPT là "vết sẹo" nhức nhối của ngành giáo dục nhiều năm qua. Số liệu từ Bộ GD-ĐT chỉ ra có hơn 40% chương trình đào tạo ghi nhận biên độ lệch giữa hai mức điểm này lên tới trên 3 điểm. Học bạ bỗng chốc trở thành một thứ bị lạm phát cho tấm vé vào đại học, kéo theo hệ lụy tiêu cực về việc "xin điểm", "làm đẹp hồ sơ" ở các trường phổ thông.

Việc siết điều kiện học bạ trong dự thảo không chỉ giúp các trường đại học lọc được nguồn tuyển chất lượng, mà quan trọng hơn, nó là "gáo nước lạnh" dập tắt căn bệnh thành tích ở bậc phổ thông. Học bạ phải phản ánh đúng năng lực, chứ không thể là công cụ chạy đua một cách thiếu sòng phẳng.

Thách thức từ lộ trình "mỗi ngành 1 phương thức"

Rõ ràng, mục tiêu đưa mỗi ngành về duy nhất 1 phương thức xét tuyển vào năm 2028 là một bước đi cần thiết nhưng đầy thách thức. Các trường đại học vốn đang quen với quyền tự chủ tuyển sinh sẽ phải đối mặt với bài toán: Chọn thước đo nào để không bỏ sót nhân tài? Nếu chọn điểm thi THPT, liệu có đánh giá hết năng lực chuyên biệt của thí sinh? Nếu chọn kỳ thi riêng (Đánh giá năng lực/tư duy), liệu có gây quá tải cho hệ thống tổ chức và tạo áp lực thi cử mới?

Do đó, lộ trình này đòi hỏi các trường đại học phải thực sự nghiêm túc, khoa học trong việc định vị thương hiệu và yêu cầu đầu vào của mình. Các kỳ thi chung quốc gia hoặc kỳ thi riêng của các đại học lớn cũng cần tiếp tục cải tiến để trở thành những bộ công cụ đo lường thực sự uy tín, đa chiều.

Đổi mới bao giờ cũng đi kèm với những phản ứng trái chiều và sự xáo trộn ban đầu. Tuy nhiên, nhìn vào cái đích dài hạn, việc siết chặt phương thức xét tuyển là quyết sách đúng đắn để cứu vãn sự tôn nghiêm của các kỳ thi và trả lại sự công bằng cho người học. Tấm vé vào đại học nên được quyết định bằng năng lực thực chất, bằng sự nỗ lực tự thân của thí sinh trên giảng đường, chứ không nên là sản phẩm của những phép tính toán học bạ hay tiềm lực tài chính của gia đình. Cuộc đổi mới này, dù muộn, nhưng không chỉ là mong đợi của những thí sinh và phụ huynh cũng như các nhà giáo nghiêm túc mà còn là xu hướng bắt buộc các cơ sở giáo dục và bản thân người học cần thực hiện nếu chúng ta muốn hiện thực hóa mục tiêu '' HỌC THẬT, THI THẬT, NHÂN TÀI THẬT ''.