Khi trẻ sợ đi học vì rối loạn lo âu chia ly

Vì sao trẻ khóc lóc, sợ đi học?

Một tuần qua, sáng nào đưa con đến trường, anh Hoàng Tuấn ở Hà Nội cũng phải dành thời gian ngồi lại để dỗ dành con vào lớp. Bé Thảo My, con gái anh, năm nay vào lớp 1. Trước khi đi học, bé luôn khóc lóc, nôn trớ, kêu đau bụng. Đến lớp, bé không hòa nhập với bạn bè và các hoạt động tập thể. Ngay cả khi được đón về nhà, bé vẫn buồn bã, ít nói cười. Thậm chí có hôm nửa đêm bé tỉnh dậy và òa khóc, đòi quay lại trường mầm non. Dù biết rằng môi trường mới khiến con chưa kịp thích nghi nhưng vợ chồng anh Tuấn cũng lo lắng, không biết bao lâu tình cảnh này mới chấm dứt.

Khác với bé Thảo My, không khóc lóc, mè nheo nhưng từ khi bắt đầu lên lớp 1, bé Thanh Tùng, con trai của chị Thanh Xuân ở Hà Nội thường xuyên kêu đau bụng trước khi đi học. Dù vậy, chị Xuân không mấy quan tâm đến trạng thái tâm lý của con mà chỉ nghĩ con lấy cớ để trì hoãn việc đến trường.

Câu chuyện của con anh Tuấn và chị Xuân không phải là điều hiếm gặp ở các gia đình có con bắt đầu đi học mầm non và tiểu học. Không ít gia đình từng trải qua những buổi sáng đầy vất vả khi con khóc lóc, bám chặt bố mẹ, nhất quyết không chịu đến trường. Nhiều cha mẹ cho rằng con chỉ đang làm nũng hoặc viện cớ để được ở nhà.

Tuy nhiên, theo BS Nguyễn Khắc Dũng, Phó Trưởng khoa Lâm sàng, Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương, dưới góc độ y khoa, đây là có thể là biểu hiện của rối loạn lo âu chia ly, rối loạn thích ứng khi trẻ bắt đầu đi học mầm non hoặc tiểu học.

Ở nhà, trẻ được ở cạnh những người thân yêu, sinh hoạt theo thói quen và nhận được sự chăm sóc thường xuyên. Khi đến trường, mọi thứ đều thay đổi, từ không gian, con người đến thời gian biểu. Chính những thay đổi này có thể tạo nên các phản ứng tâm lý ở trẻ. Ở nhóm trẻ từ khoảng 6 tháng đến 2 hoặc 3 tuổi, những biểu hiện này có thể là rối loạn lo âu chia ly. Đây là tình trạng trẻ lo lắng quá mức khi phải tách khỏi người chăm sóc hoặc những người gắn bó gần gũi nhất với mình.

Những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện rối loạn lo âu chia ly khi trẻ bắt đầu đến trường, bao gồm: trẻ sống trong gia đình mà người lớn thường xuyên lo âu; trẻ ít được quan tâm; trẻ từng trải qua những sang chấn như bị lạc bố mẹ. Ngược lại, những trẻ được nuông chiều, bao bọc quá mức cũng dễ gặp hội chứng lo âu chia ly phải rời xa người thân quen.

Trong khi đó, ở trẻ vào lớp 1, phần lớn lại liên quan đến rối loạn thích ứng. Theo BS Nguyễn Khắc Dũng, bất cứ khi nào con người phải chuyển sang một môi trường mới, từ mầm non lên tiểu học, từ tiểu học lên trung học hay sau này khi thay đổi nơi học tập hoặc công việc, đều có thể gặp những khó khăn trong quá trình thích nghi. Những người có tính cách hay lo lắng, dễ suy nghĩ hoặc từng trải qua căng thẳng, sang chấn cũng dễ gặp tình trạng này hơn.

“Nếu những biểu hiện lo âu chỉ xuất hiện trong vài ngày đầu đi học thì có thể đây là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước sự thay đổi môi trường. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng kéo dài từ 4 tuần trở lên hoặc xuất hiện những dấu hiệu nghiêm trọng như trẻ tự làm đau bản thân, bỏ ăn rõ rệt, thay đổi tâm lý, hành vi hoặc có biểu hiện hung tính thì cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và đánh giá”, BS Nguyễn Khắc Dũng đưa ra lời khuyên.

Cha mẹ đồng hành đúng cách để giúp con thích nghi

Theo BS Nguyễn Khắc Dũng, khi trẻ có biểu hiện lo âu chia ly hoặc rối loạn thích ứng, điều quan trọng nhất là cha mẹ cần hỗ trợ trẻ đúng cách thay vì quá lo lắng hoặc đáp ứng mọi yêu cầu của con.

Đối với những trẻ có phản ứng quá mạnh như quấy khóc dữ dội, khóc kéo dài hoặc không thể trấn an khi đến trường, bác sĩ khuyến cáo có thể áp dụng phương pháp làm quen dần với môi trường mới. Trong một tuần đầu, cha mẹ có thể cho trẻ đến trường khoảng hai tiếng hoặc một buổi rồi đón về sớm. Sau khi trẻ thích nghi hơn, thời gian ở trường sẽ tăng dần.

“Đồng thời, cha mẹ nên lưu ý đón trẻ đúng giờ tan học trong giai đoạn đầu. Vì sao cần đón đúng giờ? Vì với những trẻ có lo âu chia ly, cảm giác bị bỏ lại sau khi các bạn đã được gia đình đón về có thể khiến nỗi sợ tăng lên. Ngược lại, khi cha mẹ luôn xuất hiện đúng như lời hứa, trẻ sẽ dần hình thành cảm giác an toàn và tin tưởng”, BS Nguyễn Khắc Dũng cho biết.

Tuy nhiên, BS Nguyễn Khắc Dũng khuyến cáo, phương pháp cho trẻ đi học thời gian ngắn rồi đón sớm chỉ nên áp dụng với những trường hợp có phản ứng quá mức và chỉ nên thực hiện trong một khoảng 1-2 tuần. Bởi nếu cha mẹ luôn đáp ứng việc nghỉ học mỗi khi trẻ khóc hoặc đòi ở nhà thì vô tình sẽ củng cố hành vi đó. Tương tự, khi trẻ mới đi học có biểu hiện ăn kém hoặc dễ ốm hơn do chưa thích nghi, việc cho nghỉ học kéo dài cũng có thể tạo thành một thói quen không có lợi.

Đối với những trẻ có rối loạn lo âu chia ly nhưng không có phản ứng quá dữ dội, gia đình nên duy trì việc cho trẻ ở trường đủ thời gian theo quy định, đồng thời chú ý đón trẻ đúng giờ.

Bên cạnh đó, khi ở nhà, cha mẹ cần dành nhiều thời gian trò chuyện và tương tác với con. Dù trẻ còn nhỏ và chưa diễn đạt được nhiều, nhưng những cái ôm, biểu cảm yêu thương và sự gần gũi của cha mẹ vẫn giúp trẻ cảm thấy được bảo vệ và an toàn. Cha mẹ cũng nên giải thích để trẻ hiểu rằng việc đến trường không đồng nghĩa với việc bị bỏ rơi; thầy cô là những người bố mẹ tin tưởng và khi cần, bố mẹ luôn ở bên con. Việc thực hiện đúng lời hứa, đặc biệt là đón con đúng giờ, sẽ giúp trẻ từng bước xây dựng niềm tin với môi trường mới.

Theo BS Nguyễn Khắc Dũng, gia đình cũng có thể dành cho trẻ những phần thưởng nhỏ để khích lệ khi con vui vẻ đến lớp, đồng thời thường xuyên trao đổi với giáo viên để cùng hỗ trợ trẻ trong giai đoạn đầu làm quen với trường học. Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường sẽ góp phần giúp trẻ thêm yêu trường, yêu lớp và thích nghi tốt hơn.

Can thiệp sớm để tránh những ảnh hưởng lâu dài

BS Nguyễn Khắc Dũng cho biết, nếu rối loạn lo âu chia ly không được điều chỉnh từ sớm, những ảnh hưởng sẽ không chỉ dừng lại ở giai đoạn trẻ mới đi học mà còn có thể kéo dài trong nhiều năm sau.

Trước mắt, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt của cả gia đình. Khi trẻ không thể hòa nhập với môi trường học tập, cha mẹ buộc phải nghỉ làm hoặc thay đổi công việc để chăm sóc con. Điều đó không chỉ tạo áp lực cho bố mẹ mà còn có thể làm phát sinh căng thẳng giữa các thành viên trong gia đình. Theo bác sĩ, ở một số trường hợp, các anh chị em khác cũng có thể nảy sinh tâm lý so sánh hoặc ghen tị khi cho rằng mình không nhận được sự quan tâm như em nhỏ.

Về lâu dài, rối loạn lo âu chia ly có thể ảnh hưởng đến sự phát triển cả về thể chất, tâm lý và tinh thần của trẻ. Nếu không được điều chỉnh tốt, trẻ có nguy cơ xuất hiện các vấn đề lo âu kéo dài, khả năng quản trị cảm xúc kém, thậm chí có thể dẫn đến những biểu hiện trầm cảm. Bác sĩ cũng cho biết trẻ có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng niềm tin với người khác, ngại tham gia các hoạt động tập thể và hạn chế khả năng giao tiếp, chia sẻ khi trưởng thành.

Theo BS Nguyễn Khắc Dũng, phần lớn trẻ sẽ dần thích nghi với môi trường học tập nếu được gia đình đồng hành đúng cách. Điều quan trọng là cha mẹ cần bình tĩnh quan sát, nhận biết những biểu hiện bất thường và đưa trẻ đi thăm khám khi các triệu chứng kéo dài hoặc trở nên nghiêm trọng, qua đó giúp hạn chế những ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển của trẻ.