Thống nhất một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm

Thay mặt Bộ Chính trị, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã ký ban hành Kết luận 114 của Bộ Chính trị tiếp tục hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương.

Nhấn mạnh an toàn thực phẩm là một trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khoẻ con người, chất lượng dân số, năng suất lao động và sự phát triển bền vững của đất nước, Bộ Chính trị cho rằng công tác quản lý an toàn thực phẩm hiện nay đòi hỏi phải có mô hình hiện đại, thống nhất, toàn diện và dựa trên cơ sở khoa học. Kiên quyết xóa bỏ tình trạng phân tán, chồng chéo chức năng, Bộ Chính trị yêu cầu đổi mới tư duy quản lý an toàn thực phẩm, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở đánh giá nguy cơ, từ phân đoạn, chia khúc theo ngành hàng thực phẩm sang quản trị theo chuỗi cung ứng thực phẩm. Điều này nhằm bảo đảm truy xuất nguồn gốc, cảnh báo, kiểm soát sớm nguy cơ thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung, kết nối liên thông.

Định hướng quan trọng được Bộ Chính trị đề cập trong kết luận này là tại Trung ương, kết thúc việc thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương. Cục An toàn thực phẩm trực thuộc Bộ Y tế được tổ chức lại theo hướng tiếp nhận nguyên trạng chức năng, nhiệm vụ, nhân sự, hồ sơ, tài liệu, cơ sở vật chất và các điều kiện bảo đảm thuộc lĩnh vực an toàn thực phẩm tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương thành cơ quan tham mưu. Đơn vị này có chức năng giúp Bộ trưởng Bộ Y tế quản lý Nhà nước và tổ chức thực thi pháp luật trong lĩnh vực an toàn thực phẩm đối với tất cả sản phẩm thực phẩm trên toàn bộ chuỗi cung ứng.

Tại cấp tỉnh, Bộ Chính trị định hướng tổ chức thống nhất Chi cục An toàn thực phẩm trực thuộc Sở Y tế các tỉnh, thành phố trên toàn quốc. Tại cấp xã, cơ quan chuyên môn về văn hoá - xã hội trực thuộc UBND cấp xã là đầu mối thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm, bố trí công chức có chuyên môn phù hợp đảm nhiệm.

Kết luận 114 không đơn thuần là quyết định sắp xếp tinh gọn đầu mối

Trong cuộc trao đổi với PV VOV2, TS.BS Lê Văn Cường, Đại biểu QH khoá 16, Đoàn Thanh Hoá, Giám đốc Sở Y tế tỉnh Thanh Hoá nhận định ý nghĩa của Kết luận 114 không chỉ là kiện toàn tổ chức, thống nhất đầu mối mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến trong tư duy và phương thức quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Theo TS Lê Văn Cường, tính cấp thiết xuất phát từ ba yêu cầu. Trước hết là bảo vệ sức khoẻ nhân dân. Người dân có quyền được tiếp cận thực phẩm an toàn và được bảo vệ trước hành vi sản xuất, kinh doanh thực phẩm không đảm bảo. Thứ hai, do chuỗi cung ứng và phương thức tiêu dùng thay đổi nhanh, thực phẩm lưu thông qua nhiều địa phương, nền tảng số nên sự cố có thể ảnh hưởng trên diện rộng trong thời gian ngắn. Đặc biệt sau hơn 15 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm, hệ thống pháp luật cần được rà soát, hoàn thiện cho phù hợp với thực tiễn và mô hình quản lý mới.

Điểm đáng chú ý nhất của Kết luận 114 là Bộ Chính trị thống nhất chủ trương tập trung đầu mối quản lý an toàn thực phẩm về Bộ Y tế. Theo đó, Cục An toàn thực phẩm được tổ chức lại, tiếp nhận chức năng, nhiệm vụ và các điều kiện bảo đảm từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương. Theo TS Lê Văn Cường, khi một cơ quan được giao vai trò đầu mối quản lý nhà nước đối với toàn bộ sản phẩm thực phẩm trên chuỗi cung ứng, điều quan trọng nhất là phải gắn trách nhiệm của đầu mối với thẩm quyền, nguồn lực và khả năng tổ chức thực hiện.

“Hoàn thiện thể chế, quy định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan đầu mối, nội dung chủ trì, nội dung phối hợp và quy trình xử lý vụ việc liên ngành, liên tỉnh”, đó là nhóm vấn đề đầu tiên được TS Lê Văn Cường nhắc tới. Đồng thời cần xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối thông tin về cơ sở, sản phẩm, nguyên liệu, giám sát, kiểm nghiệm và vi phạm để phục vụ cảnh báo, truy xuất, thu hồi. Đảm bảo kinh phí và cơ sở giải trình phù hợp với nhiệm vụ theo phân cấp và khả năng cân đối theo ngân sách.

Cũng theo TS Lê Văn Cường, việc thiết kế mô hình xuyên suốt 3 cấp có ý nghĩa quan trọng tạo hệ thống trách nhiệm xuyên suốt từ trung ương đến địa phương, đồng thời phân định rõ nhiệm vụ và thẩm quyền của từng cấp. Ở cấp trung ương, cơ quan đầu mối tham mưu chính sách, hoàn thiện pháp luật, hướng dẫn chuyên môn, tổ chức dữ liệu và điều phối vấn đề liên ngành, liên tỉnh. Ở cấp tỉnh, Chi cục An toàn thực phẩm trực thuộc Sở Y tế, theo định hướng của Bộ Chính trị là cơ quan tham mưu, giúp Sở Y tế tổ chức triển khai quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, hướng dẫn và hỗ trợ cấp xã theo phân cấp thẩm quyền. Ở cấp xã chính quyền cơ sở trực tiếp nắm địa bàn, cơ sở sản xuất, kinh doanh, chợ, thức ăn đường phố, tiếp nhận phản ánh và phát hiện sớm nguy cơ.

Đổi mới tư duy quản lý an toàn thực phẩm chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Theo Kết luận 114, Bộ Chính trị yêu cầu đổi mới tư duy quản lý an toàn thực phẩm theo hướng hiện đại, hiệu quả, phù hợp thông lệ quốc tế; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở đánh giá nguy cơ. TS Lê Văn Cường cho rằng, việc chuyển từ tiềm kiểm sang hậu kiểm không có nghĩa là buông lỏng quản lý hay hạ thấp điều kiện an toàn thực phẩm mà đây là sự thay đổi mang tính căn bản về tư duy quản lý, chuyển từ việc quá chú trọng hồ sơ tại một thời điểm sang giám sát thường xuyên, đánh giá thực chất mức độ tuân thủ và kiểm soát nguy cơ trong suốt quá trình hoạt động.

Một cơ sở có thể đủ điều kiện khi được kiểm tra nhưng sau đó thay đổi nguyên liệu, quy trình hoặc điều kiện bảo quản. Vì vậy hồ sơ, giấy chứng nhận không thể thay thế việc giám sát thực tế. Quản lý theo nguy cơ phải dựa trên bằng chứng khoa học, kết quả giám sát, kiểm nghiệm và dự liệu thực tiễn để xác định đúng sản phẩm, cơ sở, công đoạn cần ưu tiên kiểm soát. Quá trình này cần duy trì đầy đủ các điều kiện bắt buộc theo pháp luật, rà soát thủ tục không cần thiết, tăng hậu kiểm có trọng tâm, xử lý nghiêm hành vi cố tình vi phạm, đồng thời đầu tư cho giám sát, kiểm nghiệm, nhân lực và dữ liệu. Hậu kiểm chỉ hiệu quả khi năng lực phát hiện và xử lý nguy cơ được nâng lên.

“Không nên lấy số lượng cuộc kiểm tra làm thước đo duy nhất, điều quan trọng là phát hiện đúng nguy cơ, ngăn sản phẩm không an toàn lưu thông và giảm sự cố ảnh hưởng đến sức khoẻ người dân”, TS Lê Văn Cường nhấn mạnh.