Đưa nghệ nhân thành chủ thể trong phát triển công nghiệp văn hóa

Khi di sản tạo ra giá trị kinh tế, ai được hưởng lợi?

Thảo luận về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Châu Quỳnh Dao, Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh An Giang bày tỏ băn khoăn khi cơ chế bảo vệ quyền lợi của chủ thể di sản, nghệ nhân dân gian, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, chưa được thể hiện rõ trong dự thảo luật.

Theo đại biểu, quy định về chia sẻ lợi ích hợp pháp của cộng đồng vẫn chưa cụ thể, trong khi các cơ chế hỗ trợ, kết nối doanh nghiệp và phát triển thị trường lại được đề cập nhiều hơn.

Đáng chú ý, quy định về sàn giao dịch văn hóa mới chú trọng yêu cầu cung cấp thông tin nguồn gốc sản phẩm, chưa làm rõ cơ chế tiếp cận, chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể.

Đại biểu đưa ra ví dụ về việc một doanh nghiệp sử dụng hoa văn truyền thống của đồng bào Ê Đê để in lên quần áo, túi xách, sản phẩm du lịch và bán với giá hàng triệu đồng.

Trong khi đó, những người phụ nữ Ê Đê ngày ngày miệt mài bên khung cửi có thể chỉ nhận được vài chục nghìn đồng từ công việc gia công.

Khoảng cách lớn về lợi ích kinh tế này cho thấy nguy cơ cộng đồng nắm giữ di sản bị đứng ngoài chuỗi giá trị mà chính văn hóa của họ tạo nên.

Không chỉ hoa văn thổ cẩm, những làn điệu dân ca, tiếng cồng chiêng và các biểu đạt văn hóa truyền thống cũng có thể bị cắt ghép, sử dụng làm sản phẩm thương mại mà không có sự đồng thuận của cộng đồng.

Đáng lo ngại hơn, việc khai thác thiếu hiểu biết có thể làm sai lệch ý nghĩa, thậm chí dung tục hóa những giá trị vốn mang tính thiêng liêng trong đời sống văn hóa của đồng bào.

Từ thực tế này, đại biểu Châu Quỳnh Dao đề nghị luật hóa cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể.

Đối với sản phẩm hoặc quyền tài sản được khai thác từ di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch, cần có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại.

Ghi nhận cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Lò Thị Huyền, Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh Sơn La cho rằng dự thảo luật chưa xác lập rõ vị thế của đồng bào dân tộc thiểu số trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Theo đại biểu, cụm từ "dân tộc thiểu số" chỉ xuất hiện hai lần trong dự thảo, trong khi cơ chế ghi nhận cộng đồng và nghệ nhân là chủ thể sáng tạo, nắm giữ tài sản trí tuệ gốc đối với di sản văn hóa phi vật thể, biểu đạt văn hóa dân gian và tri thức truyền thống chưa được quy định tương xứng.

Đại biểu nhấn mạnh, văn hóa dân tộc thiểu số không đơn thuần là đối tượng để khai thác hay thụ hưởng chính sách, mà phải được nhìn nhận như nguồn lực sáng tạo có chủ thể cụ thể.

Nếu thiếu cơ chế bảo vệ, nghệ nhân và cộng đồng có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi giá trị, không được chia sẻ lợi ích kinh tế từ những sản phẩm được phát triển trên nền tảng di sản của chính mình.

Một hoa văn thổ cẩm của người Dao, bài Then của người Tày, điệu chiêng của người Ê Đê hay khăn Piêu của người Thái đều chứa đựng tri thức, kỹ năng và dấu ấn văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Khi doanh nghiệp khai thác những giá trị này để sản xuất hàng hóa quy mô lớn, câu hỏi không chỉ là sản phẩm được định giá bao nhiêu, giao dịch ở đâu, mà còn là quyền lợi của cộng đồng sáng tạo và gìn giữ di sản được bảo đảm như thế nào.

Đại biểu Lò Thị Huyền đề nghị bổ sung quy định ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ vị thế của nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo, nắm giữ tài sản trí tuệ gốc; đồng thời thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp khi di sản được khai thác thương mại.

Đại biểu cũng đề xuất nghiên cứu số hóa di sản văn hóa phi vật thể thành kho dữ liệu, tài sản trí tuệ số, tạo điều kiện khai thác có trả phí bản quyền cho cộng đồng.

Bảo tồn phải gắn với sinh kế và cơ hội phát triển tại cộng đồng

Không chỉ đề cập đến quyền sở hữu và chia sẻ lợi ích, Đại biểu Chamaléa Thị Thủy, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa tập trung vào việc tạo điều kiện để nghệ nhân, hộ kinh doanh và các tổ chức cộng đồng trực tiếp tham gia phát triển công nghiệp văn hóa.

Theo đại biểu, dự thảo luật hiện chủ yếu hướng chính sách hỗ trợ đến doanh nghiệp, hợp tác xã, trong khi nghệ nhân, hộ kinh doanh và cá nhân sáng tạo tại cơ sở chưa được quan tâm tương xứng.

Đặc biệt, việc yêu cầu phải có sản phẩm đạt chuẩn mới được hỗ trợ có thể tạo ra rào cản đối với những chủ thể đang ở giai đoạn khởi tạo, chưa đủ nguồn lực để hoàn thiện sản phẩm.

Đại biểu đề nghị mở rộng đối tượng được hỗ trợ tại Điều 25, bao gồm nghệ nhân, hộ kinh doanh và cá nhân sáng tạo; đồng thời cho phép tiếp cận các nguồn lực đào tạo, nâng cao năng lực, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu ngay từ giai đoạn đầu.

Cùng với đó, cần có chính sách ưu tiên ngân sách, ưu đãi đầu tư cho các dự án công nghiệp văn hóa dựa trên di sản truyền thống tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi và hải đảo, gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Một vấn đề khác được đại biểu Chamaléa Thị Thủy đề cập là cơ chế hỗ trợ thù lao và kinh phí mở lớp cho nghệ nhân truyền dạy tại các thôn, bản, làng nghề.

Bởi trên thực tế, nhiều giá trị văn hóa chỉ có thể được bảo tồn thông qua quá trình truyền dạy trực tiếp giữa các thế hệ. Nếu nghệ nhân không có điều kiện sinh kế ổn định, việc duy trì hoạt động truyền nghề sẽ gặp nhiều khó khăn.

Đề xuất này có ý nghĩa thiết thực khi nhìn vào đặc điểm phát triển kinh tế văn hóa ở vùng dân tộc thiểu số./.