Đồng bào dân tộc Mường tỉnh Phú Thọ tái hiện lễ cúng vía bếp tại Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam

Người Mường có tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Sông, suối, đất đai, con người, cây cối, nhà cửa… đều có hồn, vía. Và bếp cũng vậy.
Tục cúng vía cho bếp (khồông bếp) là nghi lễ quan trọng khi sửa bếp. Đây không chỉ là việc sửa lại nơi nấu nướng mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đồng bào coi bếp lửa như linh hồn của ngôi nhà, bảo vệ gia đình, mang lại sự ấm no, thịnh vượng.
Sau khi ăn ở, sinh sống tốt đẹp, lâu ngày, lâu năm... cũ dần phải tổ chức “khôồng bếp”. Mục đích “thu” các loại sinh linh, điềm gở, điềm xấu trong nhà, trong bếp, dưới sân, dưới nhà cùng các chuồng chăn nuôi, vườn tược... và toàn bộ khu vực đất đai nhà mình.

Trong không gian nhà Mường, thầy mo khấn mời thần linh về dự lễ. Không tổ chức thường niên, lễ cúng vía bếp phụ thuộc vào điều kiện gia đình, có nhu cầu, khoảng 2 - 3 năm hoặc hơn có thể làm. Hay khánh thành nhà mới, lễ cúng vía bếp sẽ được tổ chức lớn.
Gia chủ có lễ vật gồm: gà, vịt, cá, thịt, chả, xôi màu, trầu cau, rượu… sắp đủ 12 mâm. 10 mâm lễ đặt tại gian chính ngôi nhà dâng lên thần linh.
Lễ vật đều là những sản vật do gia đình chăn nuôi, trồng cấy, đánh bắt. Mâm lễ có gà dành cho thành hoàng làng, vua. Mâm lễ có vịt dành cho các thần linh trên trời.
Mâm không có gà, chỉ có cá là dành cho thổ địa.
Đặc biệt, với người Mường dâng vịt còn có hàm ý rửa trôi, mang đi những điều không may mắn cho ngôi nhà.
Gia đình còn có 2 mâm riêng đặt nơi cửa ra vào. Đây là mâm lễ dành cho những ma xấu vất vưởng bên ngoài.
Riêng nơi bếp đang đỏ lửa, gia chủ đặt một mâm lễ là đồ mã có cắt các hình con chim, ba ba, cá, tắc kè, rắn…chỉ ngũ sắc.
Thầy mo vừa khấn, vừa phe phẩy chiếc quạt trên tay nhằm quạt mát cho các thần linh dự lễ
Chỉ sau đó được kéo từ mâm lễ tại bếp, chăng qua các mâm lễ trong gian nhà chính và tới mâm lễ ngoài cửa. Hàm ý các vị thần linh, ma xấu bên ngoài chứng giám cho lòng thành của gia đình.
Sau đó, thầy mo cúng tại bếp. Một tay cầm kiếm, tay kia cầm hình mã con vật và thầy mo khấn phép. Mỗi lần khấn xong, ông lấy kiếm gõ đều xuống ống tre ngay cạnh bếp và đặt đồ mã đó sang một bên. Lần lượt những hình con vật như chim, rắn, ba ba, rắn... đều được cầm lên và được thầy mo lặp lại chu trình tương tự.
Theo quan niệm của người Mường, trong một năm qua bếp là nơi nấu nhiều món ăn khi tự bắt từ sông suối, khi mua từ chợ về. Nhữngng con vật như cá, ba ba, rắn…có những con vật bị chết oan…có thể đưa theo về nhà mình những điềm dữ, điềm gở với con người hoặc những việc không thuận. Như nấu rượu hỏng, đồ xôi nhão, nướng cá dở...vv. Những điều xấu, không như ý ấy được tượng trưng bằng những hình con cá, con rắn, quả trứng… để xua đuổi cái xấu, ngôi nhà trở nên yên lành, yên ấm với con người. Đây là một trong những thủ tục cuối cùng thầy mo tiến hành để kết thúc nghi lễ cúng vía cho bếp.
Tiếp đó, thầy mo cầm nhúm cỏ nhúng vào bát nước trắng rồi vẩy xung quanh ngôi nhà, vẩy vào các thành viên trong gia đình, người dự lễ. Nghi thức này là để cầu mong những điều may mắn sẽ đến, gia đình an khang, con người mạnh khỏe, bình an.
Thầy mo buộc chỉ cổ tay cho các thành viên trong gia đình chúc cho mọi việc thuận lợi, luôn gặp điều may. Lễ cúng vía bếp là nghi lễ quan trọng trong đời sống người Mường. Cho đến nay nghi lễ vẫn được đồng bào Mường ở tỉnh Phú Thọ gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ cháu con.