Radio
Podcast
Multimedia
Sống thọ nhưng chưa sống khỏe: Thách thức từ làn sóng "dân số già"
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đã đạt trên 74 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh lại chỉ kéo dài khoảng 65 năm. Thực tế này đồng nghĩa với việc mỗi người cao tuổi phải đối mặt với khoảng 8-10 năm cuối đời trong tình trạng bệnh tật hoặc sức khỏe suy giảm.
Đáng chú ý, tốc độ già hóa dân số tại nước ta đang diễn ra với tốc độ rất nhanh. Dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức bước vào thời kỳ "dân số già" khi tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên chiếm hơn 14% tổng dân số, và con số này sẽ chạm mốc 21% trong giai đoạn 2056 - 2069. Số lượng người cao tuổi gia tăng nhanh chóng cùng gánh nặng bệnh mạn tính đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với hệ thống y tế.
Do đặc điểm bệnh tật của người già khác biệt hoàn toàn so với người trẻ, ngành y tế đòi hỏi phải có mô hình chăm sóc, điều trị toàn diện và phối hợp đa chuyên khoa. Nhằm chủ động ứng phó với tốc độ già hóa dân số, từ năm 2018, Bộ Y tế đã yêu cầu các Sở Y tế và bệnh viện trực thuộc khẩn trương thành lập khoa Lão. Tuy nhiên hiện nay, số lượng các cơ sở y tế có chuyên khoa này trên cả nước hiện vẫn còn quá ít ỏi. Thống kê từ Bộ Y tế cho thấy, dù nước ta có hơn 1.300 bệnh viện công lập, nhưng mới chỉ có 106 cơ sở tuyến Trung ương và tuyến tỉnh thành lập được khoa Lão.
Bên cạnh sự thiếu hụt về cơ sở vật chất, năng lực của đội ngũ nhân viên y tế – đặc biệt là bác sĩ tuyến cơ sở – vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế trước sự thay đổi nhanh chóng của mô hình bệnh tật ở người cao tuổi.
TS.BS Trần Viết Lực, Phó Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương nhận xét, lão khoa vẫn là một chuyên ngành khá non trẻ tại Việt Nam nên nhân lực được đào tạo bài bản còn rất hạn chế. Các bộ môn lão khoa tại trường đại học mới chỉ được hình thành vài năm gần đây, dẫn đến số lượng bác sĩ sau đại học theo chuyên ngành này rất ít. TS.BS Trần Viết Lực nhấn mạnh: "Hệ thống nhân lực tham gia vào quá trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi bao gồm cả bác sĩ, điều dưỡng lẫn người chăm sóc hiện đều vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về kiến thức chuyên môn. Do đó, dù một số địa phương đã thành lập khoa Lão theo quy định, nhưng chất lượng hoạt động vẫn là một bài toán khó. Nhân viên y tế tuyến tỉnh chưa được đào tạo bài bản sẽ gặp nhiều khó khăn trong chẩn đoán, theo dõi và chỉ định can thiệp phù hợp. Đặc biệt, hệ thống y tế cơ sở – nền tảng cốt lõi để chăm sóc sức khỏe người già – hiện gần như đang bị bỏ trống mảng đào tạo kiến thức lão khoa."
Đồng quan điểm, Ths.BS Mai Xuân Phương (nguyên cán bộ Tổng cục Dân số - KHHGĐ, nay là Cục Dân số, Bộ Y tế) khẳng định, hệ thống y tế hiện tại chưa kịp thích ứng với tốc độ già hóa dân số quá nhanh.
Theo BS Mai Xuân Phương, việc chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi không đơn thuần là cung cấp thuốc men hay trang thiết bị y tế, mà còn đòi hỏi một chế độ dinh dưỡng và luyện tập chuyên biệt. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn tồn tại tình trạng các bác sĩ xử lý qua loa các triệu chứng bệnh của người già, hoặc áp dụng rập khuôn các phác đồ điều trị vốn dành cho người trẻ tuổi.
Nguyên nhân gốc rễ của tình trạng này xuất phát từ việc chúng ta chưa có sự chuẩn bị tốt về mặt chính sách để đón đầu làn sóng già hóa dân số. Trong bối cảnh nguồn lực y tế còn eo hẹp, hệ thống hiện tại vẫn đang dồn phần lớn sự tập trung vào lực lượng dân số trẻ, bỏ ngỏ một mảng lớn phân khúc nhóm bệnh nhân đặc thù là người cao tuổi.
Thay đổi tư duy đầu tư và tạo đòn bẩy chính sách để xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi
PGS.TS.BS Hồ Thị Kim Thanh – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội cho rằng, khi nhắc đến việc chăm sóc người cao tuổi, nhiều người thường chỉ nghĩ đến các dịch vụ y tế. Tuy nhiên, đây là một quan niệm chưa đầy đủ. Chăm sóc một người cao tuổi không chỉ đơn thuần là câu chuyện của giường bệnh và thuốc men, mà là một chuỗi cung ứng toàn diện dựa trên 3 trụ cột: Sức khỏe, Nhu cầu thiết yếu hằng ngày và Hỗ trợ xã hội. Để vận hành hiệu quả 3 trụ cột này, hệ thống phải đảm bảo tính liên hoàn, chuyển tiếp liên tục từ nấc thang thấp nhất là gia đình, cộng đồng cho đến y tế cơ sở, y tế trung gian và y tế chuyên sâu.
"Một người ở độ tuổi 70, 80 còn tương đối khỏe mạnh thì không phải lúc nào cũng cần đến bệnh viện. Nhưng khi ở nhà, họ vẫn cần được hỗ trợ những việc thiết yếu như đi chợ, vệ sinh phòng ở hay giao lưu xã hội. Trước đây, mô hình gia đình đa thế hệ tại Việt Nam có con cháu gánh vác việc này, nhưng giờ kết cấu gia đình đã thay đổi rất nhiều, không phải ai cũng có con cháu ở cạnh. Do đó, cần có các dịch vụ xã hội để hỗ trợ cho người cao tuổi tại gia đình. Bên cạnh đó, cần có không gian tập luyện thân thiện và phương tiện đi lại phù hợp để duy trì tương tác xã hội và nâng cao tính độc lập cho người cao tuổi. Khi người cao tuổi bước vào giai đoạn ốm đau, các bệnh viện chung hiện nay đã chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu điều trị. Tuy nhiên, đối với những trường hợp rất cao tuổi và mắc nhiều bệnh lý phức tạp, hệ thống cực kỳ cần các đơn vị chuyên biệt – đó là các đơn vị lão khoa. Đặc biệt, sau giai đoạn điều trị cấp tính tại đây, người cao tuổi được chuyển ngược về cộng đồng thì cần có các đơn vị trung gian phục hồi chức năng, hỗ trợ cộng đồng và theo dõi liên tục. Một thể chế được thiết kế hợp lý phải đảm bảo được tính liên tục của vòng lặp này”, PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh phân tích.
Thiếu hụt bác sĩ và điều dưỡng có chứng chỉ đào tạo lão khoa hiện là rào cản lớn nhất của hệ thống y tế. Để thu hút và xây dựng lực lượng này, PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh đề xuất các giải pháp thay đổi căn bản trong chương trình đào tạo tại các trường y khoa. Đó là bên cạnh việc đào tạo chuyên sâu, các trường đại học y khoa cần đưa học phần lão khoa vào chương trình giảng dạy bắt buộc cho tất cả các bác sĩ đa ngành, ngay cả đối với bác sĩ ngoại khoa.
Đồng thời, để đáp ứng nhanh nhu cầu xã hội, các cơ quan quản lý cần có cơ chế chuyên môn công nhận các chứng chỉ đào tạo liên tục từ 3, 6 đến 9 tháng về lão khoa. Điều này cho phép các bác sĩ nội khoa hoặc điều dưỡng chung có thể bổ sung kiến thức và đủ điều kiện hành nghề hợp pháp tại các khoa lão.
Cũng theo PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh, hiện nay, hệ thống ngành nghề quốc gia của Việt Nam vẫn chưa có mã ngành riêng cho nhân viên chuyên nghiệp chăm sóc người già (Caregive). Do đó, việc sớm ban hành quy định và mã ngành cho lực lượng này là bước đi bắt buộc để chuẩn hóa và chuyên nghiệp hóa thị trường lao động chăm sóc người cao tuổi.
Dựa trên kinh nghiệm triển khai thành công của các quốc gia có tốc độ già hóa tương đồng trong khu vực châu Á như Nhật Bản hay Trung Quốc, PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh kiến nghị các nhà hoạch định chính sách trong 5 năm tới nên tập trung song song vào hai mũi nhọn:
Thứ nhất là thay đổi tư duy đầu tư, tập trung cho y tế chuyển tiếp và cộng đồng. “Không nên quá chú trọng vào việc xây dựng thêm các bệnh viện lão khoa quy mô lớn, bởi các bệnh viện đa khoa hiện tại vẫn đang gánh vác phần nào nhiệm vụ này. Thay vào đó, ngân sách cần ưu tiên nâng cao năng lực cho tuyến y tế ban đầu (tuyến cơ sở) và các bệnh viện đa khoa khu vực (tuyến huyện trước đây) – nơi sâu sát nhất với người cao tuổi tại cộng đồng, nhằm san sẻ nguồn lực và chất lượng quản lý. Các bệnh viện, đơn vị lão khoa đầu ngành sẽ chỉ tập trung vào vai trò dẫn dắt nghiên cứu và xử lý các ca bệnh đặc biệt phức tạp”, PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh nói.
Thứ hai là xây dựng cơ chế đãi ngộ và thu hút nguồn lực xã hội vào lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Chăm sóc một bệnh nhân lớn tuổi tốn kém nguồn lực hơn rất nhiều so với người trẻ do quy trình hỏi bệnh, theo dõi sát sao mất nhiều thời gian hơn. Vì vậy, các chính sách cần điều chỉnh theo hướng đặc thù như: hạ thấp chỉ số nhân viên hoặc bệnh nhân. Tỷ lệ bác sĩ, điều dưỡng trên một đầu bệnh nhân cao tuổi phải thấp hơn so với các khoa phòng thông thường. Đồng thời quỹ bảo hiểm y tế hoặc các nguồn chi trả hỗ trợ khác cần có cơ chế bù đắp, khuyến khích riêng cho nhân lực làm việc trong lĩnh vực này.
Bên cạnh đó, nhà nước cần ban hành các chế độ giảm trừ, hỗ trợ về đất đai, thuế đối với các dịch vụ chăm sóc ban ngày, trung tâm dưỡng lão hay các đơn vị cung ứng thiết bị chuyên dụng cho người già. Có được những đòn bẩy chính sách này, lực lượng tham gia cung ứng dịch vụ an sinh cho người cao tuổi mới có thể phát triển mạnh mẽ và bền vững trong tương lai gần.
